บทเรียนที่เป็นปัจจัยเสริมและข้อเสนอแนะในการพัฒนา  

         การดำเนินโครงการผู้สูงอายุถ่ายทอดประสบการณ์สอนลูกหลานรักฟัน และเติบโตเป็นโครงการขยายเครือข่ายไปอย่างต่อเนื่องที่ชุมชนบ้านนาโยงเหนือนั้น ได้รับบทเรียนที่ได้จากกระบวนการถ่ายทอดเพื่อแลกเปลี่ยนดังต่อไปนี้

          การสร้างความตระหนักในการให้ความสำคัญเกี่ยวกับการดูแลรักษาสุขภาพช่องปาก เป็นใช้ปัญหาเป็นหลัก (Problem based) ประกอบการศึกษาวิเคราะห์ปัญหาของคนในชุมชน ทำให้ชุมชนได้รู้สภาพของ ปัญหาที่เป็นผลมาจากสุขภาพปากและฟันของชุมชนด้วยตนเอง ซึ่งมีเจ้าหน้าที่ทันตบุคลากรและแกนนำผู้สูงวัยเป็นพี่เลี้ยง เนื่องจาก “ผู้สูงวัยเป็นบุคคลสำคัญของครอบครัวและชุมชน  ทำให้เป็นที่รัก เคารพและศรัทธาของลูกหลาน  และผู้สูงวัยมีประสบการณ์ มีภูมิปัญญาและมีศักยภาพสูงในการถ่ายทอดความรู้ได้อย่างน่าเชื่อถือ”

         ข้อเสนอแนะ :  การดำเนินโครงการฯ นี้ต่อไปควรเปิดโอกาสให้ผู้สูงวัย และคนในชุมชน เยาวชนและเด็ก ๆ ได้มีโอกาสเสนอความคิดเห็นปัญหาของชุมชนบ้าง เพื่อเป็นแนวทางในการพัฒนาต่อไป เปลี่ยนกระบวนทัศน์จากหน้าที่ในการรักษาพยาบาล มาเป็นการดูแล และส่งเสริมสุขภาพ แบบองค์รวม โดยการผสมผสานความรู้ ทางด้านการแพทย์ให้เข้ากับภูมิปัญญาท้องถิ่น ร่วมคิด ร่วมทำส่งเสริมให้เกิดการเรียนรู้มากขึ้น

          การแก้ไขปัญหาสุขภาพช่องปากของคนในชุมชน  การแก้ปัญหาด้านความเชื่อและทัศนคติเดิม โดยการไปประสานงานและชี้แจงวัตถุประสงค์ให้ผู้นำหมู่บ้านและกลุ่มผู้สูงวัย ให้เห็นความสำคัญ  ที่ใช้ “ความพยายามและแสดงให้ชุมชนและสังคมเห็นว่าเป็นการทำด้วยความตั้งใจจริง” ผู้สูงวัยร่วมกิจกรรมได้อย่างราบรื่น เพราะผู้สูงวัยได้ทุ่มเททำงานด้วยใจรักทั้งแรงกายและแรงใจ และมีศักยภาพในการขยายกลุ่มสมาชิกให้มีจำนวนเพิ่มขึ้น

        ข้อเสนอแนะ : ควรมีการจัดตั้งกลุ่มจิตอาสาเพื่อสร้างความตระหนักให้เกิดสำนึกความเป็นพลเมืองดี  จัดตั้งชมรมสุขภาพชุมชน การนวดแผนไทย และสมุนไพรในชุมชน มีการส่งเสริมการผลิต การบริโภคผักปลอดสารพิษ การรักษาสิ่งแวดล้อม และการจัดเวทีเพื่อผู้สูงอายุ การสวดมนต์ไหว้พระ การนั่งสมาธิ การออกกำลังกาย และการจัดกิจกรรมบันเทิง

         ความร่วมมือขององค์กรท้องถิ่น  ได้พบว่าพื้นที่เป้าหมายในการดำเนินโครงการถูกแบ่งการปกครองตามลักษณะทางกายภาพเป็น ๒ องค์กรคือส่วนหนึ่งขึ้นอยู่ในความปกครองดูแลของสำนักงานเทศบาลนาโยงและอีกส่วนหนึ่งอยู่ในความปกครองดูแลขององค์การบริหารส่วนตำบล  ทำให้เจ้าหน้าที่ต้องไปประสานงานสร้างความเข้าใจทั่งสองหน่วยงาน

       ข้อเสนอแนะ :  ควรปรับปรุงกระบวนการดำเนินโครงการฯ ให้สอดคล้องกับความต้องการของคนในชุมชน และนโยบายขององค์กร  ก่อนวางแผนควรไปศึกษาเรียนรู้รูปแบบการพัฒนาและเป้าหมายหรือนโยบายของแต่ละองค์กร

         ความเข้มแข็งของชุมชน  นับว่าเป็นปัจจัยสำคัญของการนำไปสู่ความสำเร็จ  ที่แสดงออกอย่างเป็นรูปธรรมด้านความเข้มแข็งของชุมชนและการมีส่วนร่วม เพราะท้องถิ่นมี “ต้นทุนชุมชน”  อันเป็นการนำไปสู่การสร้างเครือข่ายหรือกิจกรรมอื่น ๆ ได้ง่ายและสะดวก  ซึ่งทุกท่านเปล่งเสียงออกมาพร้อมกันอย่างภาคภูมิใจ “ทุกหมู่บ้านมีของดีค่ะ”  และ “เรามีผลิตภัณฑ์โอท็อปและเป็นแหล่งเรียนรู้ของคนในชุมชนทุกหมู่บ้านเลยนะครับ” ปลัด อบต. เสริมขึ้นอย่างหนักแน่น  เช่น

หมู่ ๑  มีผลิตภัณฑ์ข้าวซ้อมมือที่มีคุณภาพต่อสุขภาพของผู้บริโภคและเป็นที่นิยม  และมีเครื่องแกงที่มาจากเครื่องปรุงรสสมุนไพรและเพื่อสุขภาพดี

หมู่ ๒  เป็นสถานที่ท่องเที่ยวสำหรับชมธรรมชาติพักผ่อนหย่อนใจ ถ้ำเขาช้างหาย  วัดถ้ำพระนอน

หมู่ ๓  มีผลิตภัณฑ์ลูกหยีฉาบน้ำตาล  และเป็นหมู่บ้านต้นแบบรางวัลชนะเลิศ OVC = O top Village Champion

หมู่ ๔  มีผลิตภัณฑ์เครื่องแกงสมุนไพร น้ำสมุนไพร และการบีบนวดแผนไทยประคบสมุนไพร

หมู่ ๕  มีผลิตภัณฑ์วัฒนธรรมประเพณีภูมิปัญญาท้องถิ่น “หนังตะลุง”  เป็นศูนย์รวมจิตใจและความบันเทิงของท้องถิ่น

หมู่ ๖  เป็นแหล่งเรียนรู้ศูนย์พิพิธภัณฑ์โบราณ  ของภูมิปัญญาและความเป็นรากเหง้าของท้องถิ่นและวัฒนธรรมดั้งเดิม

หมู่ ๗  เป็นสถานที่ท่องเที่ยวสำหรับชมธรรมชาติพักผ่อนหย่อนใจคือ สระมราห์ อันเป็นสระน้ำที่เกิดจากธรรมชาติ

หมู่ ๘  หมู่บ้านนาหมื่นศรี  เป็นหมู่บ้านที่ตั้งขององค์การบริหารส่วนตำบล  สถานีอนามัยตำบล  วัด โรงเรียน ศูนย์การเรียนรู้ชุมชน โฮมสเตย์ กลุ่มผู้สูงอายุผลิตดอกไม้จัน  พิมเสนน้ำ  กลุ่มดอกไม้ประดับ  กลุ่มออมทรัพย์ (ต้นแบบ)  สหกรณ์ชุมชน กลุ่มทอผ้านาหมื่นศรี และชมรมต้นแบบของผู้สูงอายุการดูแลช่องปาก

        ข้อเสนอแนะ : ทุกคนมีความคิดเห็นที่สอดคล้องกันคือ การเสริมสร้างพลังอำนาจแก่ชุมชน เป็นการเพิ่มสมรรถนะ (enabling) ให้คนในชุมชนมีความสามารถควบคุมสภาวะสุขภาพ การดูแลช่องปาก และการรักษาสิ่งแวดล้อมด้วยตนเอง รู้จักคิด รู้จักแก้ปัญหา โดยมีเจ้าหน้าที่ทุกองค์กรร่วมมือกันทำหน้าที่กระตุ้นให้เกิดการเรียนรู้ ด้วยวิธีการต่างๆ ได้แก่

        การพัฒนาการทำงานเป็นทีมของคนในชุมชน เพื่อกระตุ้นให้เกิดการร่วมกันคิด และร่วมกันลงมือทำกิจกรรม ด้วยตนเอง (Community Action) โดยยึดหลักการพึ่งตนเอง (Self Reliance) และใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่น (Local Wisdom) ที่มีอยู่มากมาย  รวมทั้งการให้ข้อมูลข่าวสาร ที่เป็นความรู้และเป็นประโยชน์ต่อสุขภาพของคนในชุมชนโดยการประชุมชี้แจง การจัดอบรม และการประกาศทางหอกระจายข่าว

       การพัฒนาทักษะสุขภาพ โดยการจัดกิจกรรมให้ความรู้ และฝึกทักษะการดูแลสุขภาพ ให้แก่คนในชุมชน  จัดวันพบกลุ่มสมาชิก ชมรมต่าง ๆ  ที่มีอยู่ในการสนทนาแลกเปลี่ยนความคิดเห็น และเล่าประสบการณ์ของสมาชิกเพื่อเป็นการเสริมแรง

       การสร้างขวัญและกำลังใจ  โดยการนำสมาชิกไปศึกษาดูงาน ตามเครือข่ายต่างๆ เช่น ชมรมผู้สูงอายุ กลุ่มออมทรัพย์ หมู่บ้านดีเด่นท้องถิ่นอื่น ๆ  ที่มีชื่อเสียงในด้านการผลิตสมุนไพร การผลิตข้าวซ้อมมือ หรือการบริหารจัดการ ฯลฯ เพื่อการเรียนรู้ ทำให้ชาวบ้านเกิดความรู้ แนวคิดที่สร้างสรรค์  มีกำลังใจ และมีจิตสำนึกในการทำงานเพื่อส่วนรวม

         การประเมินผล การดำเนินโครงการผู้สูงอายุถ่ายทอดประสบการณ์สอนลูกหลานรักฟัน และเติบโตเป็นโครงการขยายเครือข่าย  มีการประเมินภาวะสุขภาพช่องปากของกลุ่มเป้าหมายและของคนในชุมชน มีอัตราลดลง มีการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมที่ดีและถูกต้องต่อการดูแลช่องปาก

        ข้อเสนอแนะ :  ควรจัดทำรายงานการประเมินผล พร้อมทั้งชี้แจง และเผยแพร่ให้คนในชุมชน ได้รับทราบถึงผลการดำเนินงานและมีความภาคภูมิใจ มีความสนใจและมั่นใจในความร่วมมือต่อไป