ครั้งนี้คุณหมอแหววนำเข้าสู่การประชุม ลปรร. ด้วยการให้ผู้เข้าประชุมได้ทราบกันก่อนว่า เรื่อง สุขภาพช่องปากนั้น เราจะต้องมารู้เรื่องอะไรกันบ้าง

นั่นก็คือ

การทำกิจกรรมส่งเสริมสุขภาพตอนนี้ ต้องมาทำกันเป็นเครือข่าย เพื่อที่จะช่วยกันดูแลสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุด้วยกัน ทั้งฝ่ายสาธารณสุข และฝ่ายผู้สูงอายุ

สุขภาพช่องปากมีส่วนสัมพันธ์กับสุขภาพอย่างไร

  • หน้าที่ของช่องปาก ง่ายๆ ก็คือ (1) ทำหน้าที่เคี้ยว กัด กลืน โดยทุกส่วนในช่องปากจะช่วยกัน (2) เรื่องความสวยงาม ยิ้มได้ เห็นฟัน มุมปากไม่ตก และ (3) คือ ที่องค์การอนามัยโลกบอกว่า ปากเป็นประตูสู่สุขภาพ เพราะว่า เรากินอาหารทางปาก ถ้าช่องปากมีเชื้อโรค เชื้อโรคก็จะไปด้วย ไปตามส่วนต่างๆ ของร่างกาย หัวใจ ปอด และอื่นๆ ก็จะได้รับอันตรายจากการติดเชื้อโรคไปด้วย
  • ช่องปากยังทำงานเพื่อสุขภาพ ตั้งแต่เรื่องของกาเคี้ยว กัด กลืน ที่ส่งผลกับภาวะโภชนาการแน่ๆ ในวัยสูงอายุ
  • วัยสูงอายุเป็นวัยที่มีการเสื่อมถอยของร่างกาย เป็นธรรมชาติ จึงต้องการอาหารที่มีประโยชน์มาซ่อมแซมส่วนต่างๆ ของร่างกาย ถ้ากินอะไรไม่ได้ ก็ส่งผลกับภาวะโภชนาการอย่างชัดเจน
  • เรื่องความสวยงาม จะส่งผลกับบุคลิก กับการเข้าร่วมกิจกรรมสังคม ส่งผลกับจิตใจ กับความมั่นใจในการเข้าสังคมด้วย
  • โรคทั้งหลายในปาก มีความสัมพันธ์กับโรคทางระบบ ก็คือ โรคเบาหวาน ความดันโลหิตสูง หรือโรคหัวใจ มีความสัมพันธ์กับโรคปริทันต์ หรือโรคเหงือก ... และพบว่า ถ้าลดโรคเบาหวานได้ จะทำให้เหงือก กระดูกที่หุ้มรากฟัน หรือการสูญเสียกระดูก การละลายตัวของกระดูกหุ้มรากฟันลดลง ... ทำนองเดียวกัน ถ้าเราควบคุมเรื่องของโรคปริทันต์ได้ ไม่ให้ฟันโยก ไม่ให้เหงือกบวม ก็พบว่า สามารถลดเบาหวานได้ด้วย

สรุป ก็คือ สุขภาพช่องปาก เป็นต้นทางของการมีสุขภาพที่ดี ... อ.อรพิชญา สรุปไว้ว่า ทางการแพทย์บอกว่า "สุขภาพช่องปากเป็นต้นทางของการมีสุขภาพช่องปากที่ดี เพราะว่า มันส่งผลต่อสุขภาพกาย และสุขภาพใจ"

สุขภาพช่องปากผู้สูงอายุในปัจจุบันเป็นอย่างไร

  • ผู้สูงอายุมีการสูญเสียฟันทั้งปากร้อยละ 10
  • ผู้สูงอายุมีฟันผุ ... ผุบางซี่ก็ยังดี แต่บางรายก็จะมีฟันผุจำนวนมาก และบางคนก็นอนอยู่กับบ้าน ไม่สามารถทำความสะอาดฟันตนเองได้ก็มี
  • ลักษณะฟันของผู้สูงอายุ อาจพบรากฟันโผล่ หรือเหงือกร่น ทำให้เกิดรากฟันผุได้ด้วย ซึ่งอาจผุด้านข้าง หรือคอฟัน ก็เป็นได้
  • เรื่องของโรคปริทันต์ หรือมีฟันโยก เพราะว่า เกิดการทำลายของกระดูกหุ้มรากฟัน ทำให้ฟันโยกได้
  • เรื่องแผลในช่องปาก จะเจอได้ที่ลิ้น กระพุ้งแก้ม เพราะว่า การเคี้ยวเคี้ยวอาหาร อาจไปกัดลิ้น กระพุ้งแก้ม ริมฝีปากได้ก็มี
  • เรื่องคอฟันสึก ส่วนใหญ่เกิดจากการแปรงฟันแบบไม่ถูกวิธีตั้งแต่เด็ก จะทำให้ฟันสึกลึกลงไปเรื่อยๆ ก็เป็นเรื่องที่ควรระวัง ทำให้ต้องมีการปรับเปลี่ยนวิธีการแปรงฟัน
  • บางทีก็พบฟันสึกด้านบดเคี้ยวได้ด้วย เนื่องจากการเคี้ยวอาหารแข็ง ตั้งแต่เด็กจนถึงปัจจุบัน

เหล่านี้เป็นสภาวะช่องปากที่เราจะพบในผู้สูงอายุ บางคนเจอหลายอย่าง บางคนเจออย่างเดียว

เรื่องพฤติกรรมสุขภาพช่องปากของผู้สูงอายุ

  • ผู้สูงอายุส่วนใหญ่ พบโรคประจำตัว มากกว่า 1 โรค
  • เรื่องการทำความสะอาด ผู้สูงอายุต้องทำความสะอาดทั้งฟันแท้ และฟันเทียมด้วย
  • การส่งเสริมให้เกิดพฤติกรรมสุขภาพช่องปากของผู้สูงอายุ จะเป็นเรื่องการดูแลตนเอง ทั้งด้วยวิธีการแปรงฟัน การใช้ไหมขัดฟัน หรืออื่นๆ

ผู้สูงอายุไทย ทำไมต้องมีฟันดี

  • เหตุผลประการที่หนึ่ง ... เราพบว่า มีจำนวนผู้สูงอายุที่เพิ่มขึ้นเรื่อยๆ จะต้องมีคนดูแล หรือผู้สูงอายุจะดูแลตนเองได้ เพราะว่า ส่วนใหญ่ผู้สูงอายุก็อยากช่วยเหลือตนเอง
  • ประการที่สอง ... คนไทยมีอายุยืนขึ้น อายุเฉลี่ยมีแนวโน้มที่จะเพิ่มขึ้น เขาบอกว่า ขณะนี้ คนไทยมีอายุเฉลี่ย 72 ปี ผู้หญิงจะมีอายุยืนกว่าผู้ชาย เป็นเพราะว่า ผู้หญิงมีปัจจัยเสี่ยงน้อยกว่า ในเรื่อง เหล้า บุหรี่ หรืออื่นๆ ทำให้ผู้หญิงมีอายุยืน และต่อไปคาดว่าจะเพิ่มขึ้น เป็น 80 เป็น 100 ในอนาคต ... เราอยากจะเป็น 80 เป็น 100 ที่จะยังเป็นประโยชน์ต่อสังคมได้ หรืออยากนอนนิ่งอยู่กับที่ ... ผู้สูงอายุส่วนใหญ่ก็ยังอยากอยู่เป็นผู้สูงอายุที่มีคุณค่า กับสังคม กับประเทศชาติ
  • สัดส่วนของผู้สูงอายุจะมากขึ้น … ต่อไปในอนาคต เด็กเริ่มลดลง และผู้สูงอายุจะเพิ่มขึ้นเรื่อย จนมาถึงจุดหนึ่งเมื่อปี 2040 เด็กก็จะเป็นครึ่งหนึ่งของผู้สูงอายุ
  • พบว่า ผู้สูงอายุจะมีโรคเรื้อรังใหญ่ๆ คือ โรคความดันโลหิตสูง เบาหวาน หัวใจ หลอดเลือดในสมอง มะเร็ง และพบว่า โรคเหล่านี้ สัมพันธ์กับสุขภาพช่องปาก และพฤติกรรมการดูแลอนามัยช่องปาก เช่น อัมพาต อัมพฤกษ์ จะไม่สามารถทำความสะอาดช่องปากตัวเองได้ ช่วยตัวเองก็ไม่ได้ในภารกิจประจำวัน
  • ทั้งหมดนี้ ถ้าไม่สัมพันธ์กับโรคในช่องปากโดยตรง ก็จะไปสัมพันธ์กับความสามารถในการดูแลสุขภาพช่องปาก ทั้งสิ้น

การประชุมสมัชชาผู้สูงอายุระดับชาติ พบว่า การดูแลผู้สุงอายุมีสาระสำคัญ 5 ข้อ

  1. ควรจะส่งเสริมให้ผู้สูงอายุช่วยเหลือตัวเองให้ได้มากที่สุด และยาวที่สุด
  2. ส่งเสริมการดูแลผู้สูงอายุที่บ้าน รวมทั้งการดูแลช่องปากด้วย
  3. ให้ชุมชนมีส่วนร่วมในการดูแลผู้สุงอายุในชุมชน จากกิจกรรมกลุ่ม ดูแลช่วยเหลือกันเอง
  4. การดูแลในสถานบริการ ในกรณีที่เป็นโรคแล้ว
  5. พัฒนาเรื่องผู้ดูแลผู้สูงอายุให้มากขึ้น มีผู้ดูแลที่คุ้นเคยกับโรคที่ผู้สูงอายุเป็น

ตัวชี้วัดสุขภาพดีของผู้สูงอายุ

  1. ผู้สูงอายุสุขภาพดี ต้องดีทั้งร่างกาย จิตใจ และสังคม
  2. ต้องมีฟันอย่างน้อย 30 ซี่ … หรือมีฟันหลังอย่างน้อย 4 คู่สบ
  3. ดัชนีมวลกาย เป็นภาวะโภชนาการที่อยู่ในเกณฑ์ปกติ
  4. ออกกำลังกายอย่างน้อยสัปดาห์ละ 3 ครั้ง ครั้งละ 30 นาที

ในเรื่องของช่องปาก มีเป้าหมายเพื่อสุขภาพ และคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุ ... คงสภาพฟันที่ดีไว้ โดยหลักการสาธารณสุข ก็คือ การส่งเสริม ป้องกัน และรักษา โดย (1) การส่งเสริมให้มีสุขภาพที่ดีอยู่ตลอดไปด้วยตนเอง (2) การป้องกันเพื่อลดความเสี่ยงที่จะเกิดโรค (3) ถ้าเป็นโรคก็รักษาเพื่อเก็บฟันไว้ ไม่ให้เกิดการสูญเสียฟัน และ (4) เมื่อสูญเสียฟันไปแล้ว ก็ไปใส่ฟัน เพื่อฟื้นฟูฟันขึ้นมาเพื่อใช้เคี้ยวอาหารได้

กิจกรรมการส่งเสริมสุขภาพผู้สุงอายุ ที่มีการดำเนินกิจกรรมไปแล้ว

  • ในส่วนของภาครัฐ
    - การบริการเรื่องฟันเทียมพระราชทาน นำตั้งแต่ ปี 2548
    - การส่งเสริมป้องกัน ภายใต้ชุดสิทธิประโยชน์ทางทันตกรรม มีการป้องกันรากฟันผุด้วยการใช้ฟลูออไรด์วาร์นิช การขูดหินน้ำลายเพื่อประคองสภาวะในช่องปาก สภาพเหงือก สภาพกระดูก ให้คงอยู่ตลอดไป เพื่อไม่ให้ฟันโยก
  • ในส่วนของภาคประชาชน
    - เรื่องของชมรมผู้สูงอายุที่จะช่วยดูแลกัน หรืออาจเป็น อสม. มาช่วยดูแล หรือผู้เกี่ยวข้องอื่นๆ
    - ชมรมผู้สูงอายุ เป็นแกนนำจัดกิจกรรมให้กับผู้สูงอายุในชมรม ก็จะช่วยเหลือเพื่อดูแลผู้สูงอายุให้ได้มาพบหมอได้
    - และสุดท้าย เรากำลังก้าวเข้าไปดูแล ผู้ที่อยู่ในช่วงก่อนวัยสูงอายุ ในโอกาสต่อไป
  • การดำเนินงาน ด้านการส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุ มีหลายหน่วยงานที่เข้ามาร่วมกันดำเนินงาน ตั้งแต่ กรมอนามัย กรมการแพทย์ สถาบันเวชศาสตร์ผู้สูงอายุ โรงพยาบาลรามาธิบดี คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัย หน่วยทันตกรรมพระราชทาน สำนักหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ และอื่นๆ
  • มีทั้งฝ่ายสาธารณสุข ท้องถิ่น และภาคประชาชน ที่มาช่วยกันทำกิจกรรม
  • ส่วนของงานส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุ จะมีสิ่งที่ทำในพื้นที่
    ในระดับตำบล
    - มีชมรมผู้สูงอายุจัดกิจกรรม ได้แก่ การออกกำลังกาย การรวมกลุ่มทำกิจกรรมต่างๆ
    - บางแห่งทำในเรื่อง การส่งเสริมสุขภาพช่องปากไปแล้ว
    - มีสถานีอนามัย หรือโรงพยาบาลตำบล ที่จัดบริการทันตกรรมป้องกัน
    ในระดับอำเภอ
    - มีวัดส่งเสริมสุขภาพ
    - มีโรงพยาบาลชุมชนที่ให้บริการผู้สูงอายุ โดยการไปเยี่ยมบ้าน
    - ในโรงพยาบาลทั่วไป ก็จะบางแห่งที่พัฒนาเรื่องการดูแลผู้สูงอายุระยะยาว
    - เรื่องช่องปาก มีทั้ง โรงพยาบาลชุมชน และโรงพยาบาลทั่วไป ที่ช่วยจัดบริการ ทั้งด้านการส่งเสริม ป้องกัน รักษา และฟื้นฟู

กระแสพระราชดำรัสของในหลวงฯ เป็นสิ่งที่เรายึดถือในการดำเนินงาน ท่านดำรัสว่า "เวลาไม่มีฟัน กินอะไรก็ไม่อร่อย ทำให้ไม่มีความสุข จิตใจก็ไม่สบาย ร่างกายก็ไม่แข็งแรง" ... ท่านแสดงความเป็นห่วงประชาชน

ภาครัฐ กำหนดให้มีหน้าที่ในเรื่องการบริการด้านสุขภาพ ส่งเสริมความเข้มแข็งของชุมชน ศึกษาวิจัยรูปแบบที่เหมาะสมกับพื้นที่ พัฒนาบุคลากร รวมทั้งแกนนำ ประสานศักยภาพองค์กรในชุมชน

ในส่วนของภาคประชาชน ชุมชน อาสาสมัคร ... อ.ทพ.อุทัยวรรณ เน้นให้ความสำคัญ ตรงที่ ภาคประชาชนจะเป็นทุนทางสังคมที่มีอยู่ในพื้นที่ ทั้งทรัพยากรธรรมชาติ มีภูมิปัญญาท้องถิ่น มีผลผลิต มีชุมชนที่เหลือตนเองได้ มีประเพณี มีวัฒนธรรมความเป็นมา ... ถ้าเราสามารถนำทุนทางสังคมเหล่านี้ มาทำให้เกิดการมีส่วนร่วมภาคประชาชน มีการรวมตัวกัน ร่วมคิด ร่วมทำ ... ก็จะวิเคราะห์ปัญหาได้ รู้ว่า มีปัญหาอะไรในชุมชน และสามารถสร้างกิจกรรมเพื่อดูแลตนเองได้ด้วย ทั้ง ดูแลคนในครอบครัว ดูแลคนในชุมชน สร้างระบบการสื่อสารในชุมชน

และอย่าลืมว่า ผู้สูงอายุมี 3 กลุ่ม ช่วงวัยต้น ยังมีสุขภาพแข็งแรง มีศักยภาพ ช่วยเหลือผู้อื่นได้ วัยกลาง วัยปลาย ก็จะดูแลตนเองได้น้อยลง ส่วนวัยสุดท้าย 80 ปีขึ้นไป ก็อาจต้องมีคนดูแลมากขึ้น ซึ่งจะมีจำนวนมากขึ้นด้วย ... เมื่อคนอายุยืนขึ้น เราจึงเน้นไปที่การดูแลตนเอง ดูแลคนในครอบครัว ลูกหลาน คนในชุมชน และผู้สูงอายุที่อยู่ที่บ้าน มารวมกลุ่มในชุมชนไม่ได้ ก็ต้องมองด้วยว่า แล้วเราจะไปช่วยดูเลเขาที่บ้านได้อย่างไร

ปี 2554 กระทรวงสาธารณสุขได้ประกาศ ... "ปี 2554 เป็นปีทองของการดูแลสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุไทย" เราจะได้รับการสนับสนุน

  • การใส่ฟันเทียมทั่วประเทศ 30,000 ราย ที่จะต้องบอกต่อกันว่า มีผู้สูงอายุที่ไหน ที่เข้าไม่ถึงบริการ และยังไม่ได้ใส่ฟัน
  • ชมรมผู้สูงอายุ ร่วมกันทำกิจกรรมส่งเสริมสุขภาพช่องปาก 1 อำเภอ 1 ชมรม

วิชาการ ตอนนี้ ... จะเป็นวิชาการในชุมชน ที่ชมรมผู้สูงอายุจะร่วมมือกันทำ เป็นวิธีการช่วยทำกิจกรรมเรื่องการส่งเสริมสุขภาพช่องปากในชุมชน ที่ทำให้ผู้สูงอายุมีสุขภาพช่องปากดีขึ้น แล้วจะทำกันอย่างไร ได้ผลอย่างไร มีคุณภาพชีวิตดีขึ้นไหม มีความสุขมากขึ้นไหม

รวมเรื่อง ลปรร. ประสบการณ์ดีดี ที่สระบุรี