ตุง ที่ใช้ในงานอวมงคล ถือเป็นตุงทำทาน

 ตุงสามหาง

 บางท้องถิ่นเรียกตุงผีต๋าย ภาษาไทยภาคกลางเรียก ธงสามชาย หมายถึง ตุงที่ใช้ในพิธีกรรมงานศพ ของชาวล้านนา โดยใช้นำหน้าขบวนแห่ศพไปสู่ป่าช้า มีลักษณะ ๒ แบบ คือ

 ๑..แบบของพระสงฆ์  จะใช้ผ้าสีเหลือง หรือ นำผ้าสบงผืนใหม่ มาตัดทำเป็นรูปตุงประดับประดาด้วยการฉลุลาย ตัดลายดอกด้วยกระดาษเงิน กระดาษทอง

 ๒..แบบชาวบ้านทั่วไป  นิยมใช้ผ้าขาว หรือ กระดาษสีขาวมากตัดทำเป็นรูปตุง มีลวดลายประจำยาม ประดับ หรือ ลายพื้นเมือง

 ทั้งสองแบบ จะมีลักษณะที่เหมือนกัน อาจจะแตกต่างกันไปบ้าง ลักษณะโครงสร้าง วัสดุ และ เทคนิคการตกแต่งจะคล้าย ๆ กัน ส่วนใหญ่จะนิยมทำจากวัสดุที่ง่ายต่อการเผาไหม้ และ มีน้ำหนักเบา เพราะ เมื่อเสร็จพิธีฌาปนกิจศพแล้ว มักจะนำไปเผาพร้อมกับศพด้วย จะไม่นิยมเก็บเอาไว้เหมือนกับตุงชนิดอื่น ๆ

 ตุงสามหาง เป็นตุงปริศนา สำหรับคนทั่วไป เป็นการแสดงคตินิยมเกี่ยวกับวัฏจักร การเวียนว่ายตายเกิด ซึ่งตุงสามหาง เป็นตุงที่ทำจากผ้า หรือ กระดาษสา ตัดเป็นรูปคนโดยถือว่า ตุงสามหาง เป็นตัวแทนของผู้ตาย จะมีความกว้างประมาณ ๓.๕ เซนติเมตร ยาวประมาณ ๑๐๐ เซนติเมตร ส่วนล่างมีสามหาง หรือ สามชาย ทำขึ้นเพื่อรวมลักษณะแทนตัวคนไว้ด้วยกัน คือ ธชะ ส่วนหัว ปฏากะ เป็นส่วนลำตัว และ โตรณะ เป็นส่วนหาง ที่กางออกมาเป็นแขนขา

 เมื่อตัดได้รูปร่างแล้ว ก็มีการประดับตกแต่ง โดยใช้ไม้ขนาดความกว้างประมาณ ๖ เซนติเมตร ติดที่เอวอีก ๒ อัน ตัดกระดาษกว้างประมาณ ๑.๕ เซนติเมตร แนวยาวทากาวปิดทับไม้นั้นอีกทีหนึ่ง เพื่อให้มองไม่เห็นไม้ การที่ติดไม้ที่ผ้า เพื่อช่วยให้ตัวตุงแข็งไม่ให้พับได้ง่าย บนผืนตุงมีการประดับตกแต่งด้วยกระดาษเงิน กระดาษทอง ที่ตัดเป็นลวดลายกนก หรือ ลายหม้อดอกล้านนา หรือ ตัดเป็นรูปลายดอกต่าง ๆ สุดแล้วแต่สล่า (ช่าง) จะประดิษฐ์คิดขึ้นไปตามจินตนาการ อันเห็นว่าเหมาะสม ใช้ปักไว้หน้าปราสาทศพ

 วันฌาปนกิจศพ จะมีผู้ถือนำหน้าขบวนศพ ไปสู่ป่าช้า เพราะ ถือคติอีกอย่างหนึ่งที่ว่า "สี่คนหาม สามคนแห่ หนึ่งคนนั่งแคร่ สองคนพาไป" สามคนแห่ ก็คือ ตุงสามหาง นำหน้านั่นเอง นอกจากนั้น ที่ลำปาง ชาวบ้านนิยมนำตุงสามหาง ทำด้วยผ้าโปร่งสีขาว ถวายทานในประเพณีปีใหม่เมือง โดยเอาตุงสามหาง เขียนชื่อผู้ตายไป ทั้งตายเก่า ตายใหม่ แล้วไปถวายให้แก่พระสงฆ์ เมื่อพระสงฆ์ให้พรเสร็จ จึงนำ ตุงสามหางไปพาดไว้กับแท่นแก้ว (ฐานชุกชี) หน้าพระประธานในวิหาร เพื่ออุทิศส่วนกุศล ให้แก่ญาติพี่น้องผู้ล่วงลับไปแล้ว

 *******