กาม เปรียบด้วยรูรั่วของเรือ

สำหรับเรื่องการเปรียบเทียบกาม เป็นเหมือนรูรั่วของเรือนี้ มีเนื้อความมาในกามสูตร ความว่า

ถ้าว่า วัตถุกาม จะสำเร็จแก่สัตว์ผู้ปรารถนาอยู่ไซร้ สัตว์ปรารถนาสิ่งใด ได้สิ่งนั้นแล้ว ก็ย่อมเป็นผู้มีใจเอิบอิ่มแน่แท้ ถ้าเมื่อสัตว์นั้น ปรารถนาอยู่เกิดความอยากได้แล้ว กามเหล่านั้น ย่อมเสื่อมไปไซร้ สัตว์นั้นย่อมยับเหมือนถูกลูกศรแทง ฉะนั้น ผู้ใดงดเว้นกามทั้งหลาย เหมือนอย่างบุคคล เว้นศรีษะงูด้วยเท้าของตน ผู้นั้นเป็นผู้มีสติ ย่อมก้าวล่วงตัณหาในโลกนี้ได้ นรชนใด ย่อมยินดีกามเป็นอันมาก คือ นา ที่ดิน เงิน โค ม้า ทาส กรรมกร เหล่าสตรี และ พวกพ้อง กิเลสทั้งหลาย อันมีกำลังน้อย ย่อมครอบงำย่ำยีนรชนนั้นได้ อันตรายทั้งหลาย ก็ย่อมย่ำยีนรชนนั้น แต่นั้น ทุกข์ย่อมติดตามนรชน ผู้ถูกอันตรายครอบงำ เหมือนน้ำไหลเข้าสู่เรือที่แตกแล้ว ฉะนั้น เพราะฉะนั้น สัตว์พึงเป็นผู้มีสติทุกเมื่อ งดเว้นกามทั้งหลายเสีย สัตว์ละกามเหล่านั้นได้แล้ว พึงข้ามโอฆะได้ เหมือนบุรุษวิดเรือ แล้วพึงไปถึงฝั่ง ฉะนั้น (ขุ. สุ. ๒๕/๔๐๘)

จากเนื้อความข้างต้นนี้ ชี้ให้เห็นว่า ผู้เข้าไปยึดติดอยู่ในกามทั้งหลายนั้น จะพบกับความทุกข์ ความเดือดร้อน เพราะ ความเพลิดเพลินมัวเมาขาดสติ ตกอยู่ในความประมาท เหมือนบุคคลที่ปรารถนาอยากได้สิ่งของมีค่า แล้วได้สมปรารถนา ก็จะเป็นผู้มีความปิติยินดี เพลินหลงใหล ว่าของสิ่งนั้น เป็นสมบัติของตน และ มันจะอยู่คู่กับตนตลอดไป แต่ต่อมา ของสิ่งนั้น เกิดสูญหายไป ก็ต้องมาเป็นทุกข์ การเปรียบเทียบว่า คนที่บริโภคกามนั้น เหมือนคนที่กำลังนั่งเรือเช่นนั้น ความกังวลใจ ความทุกข์ใจ ย่อมเกิดแก่คนผู้ไปในเรือนั้น ตลอดเวลาที่เรือยังไม่ถึงฝั่ง นี้ก็เป็นลักษณะของ ความทุกข์ ที่เกิดขึ้น เพราะ การลงไปนั่งเรือรั่ว ส่วนผู้ยึดติดอยู่ในกาม ก็มีความทุกข์อยู่ตลอดเวลาเช่นเดียวกันกับคนนั่งเรือรั่ว การที่จะนำเรือเข้าฝั่งได้ ก็ต้องใช้สติปัญญา พิจารณาให้เห็นทุกข์ เห็นโทษของกาม จึงจะละกามได้ เมื่อละได้ก็พบความสุข เหมือนคนนั่งเรือเข้าฝั่งได้สำเร็จ ต้องดีใจที่สามารถผ่านอันตรายมาได้

สูตรที่ว่าด้วย เรื่องคำที่เป็นไวพจน์ของกาม

เรื่องคำที่เป็นไวพจน์ของกามนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ได้ตรัสแก่ภิกษุทั้งหลาย ดังเนื้อความที่มีมาใน ภยสูตรว่า

ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ภัย เป็นชื่อของกาม คำว่า ทุกข์ เป็นชื่อของกาม คำว่า โรค เป็นชื่อของกาม คำว่า หัวฝี เป็นชื่อของกาม คำว่า ลูกศร เป็นชื่อของกาม คำว่า ความข้อง เป็นชื่อของกาม คำว่า เปือกตม เป็นชื่อของกาม คำว่า การอยู่ในครรภ์ เป็นชื่อของกาม

ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุไร คำว่า ภัย จึงเป็นชื่อของกาม เพราะ บุคคลผู้นี้ ยินดีในกามราคะ พัวพันในฉันทราคะ ย่อมไม่พ้นไปจากภัยทั้งในปัจจุบัน ทั้งในภายหน้า ฉะนั้น คำว่า ภัย จึงเป็นชื่อของกาม ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุไร คำว่า ทุกข์...โรค...หัวฝี...ลูกศร...ความข้อง...เปือกตม...จึงเป็นชื่อของกาม ฯลฯ

ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุไร คำว่า การอยู่ในครรภ์ จึงเป็นชื่อของกาม เพราะ บุคคลผู้นี้ ยินดีในกามราคะ พัวพันในฉันทราคะ ย่อมไม่พ้นไปจากภัยทั้งในปัจจุบัน ทั้งในภายหน้า ฉะนั้น คำว่า ภัย จึงเป็นชื่อของกาม ...ภัย...ทุกข์...โรค...หัวฝี...ลูกศร...ความข้อง...เปือกตม...การอยู่ในครรภ์ นี้เรียกว่า  กามที่ปุถุชนข้องอยู่แล้ว อันกามสุขครอบงำแล้ว ย่อมไปเพื่อเกิดในครรภ์อีก ก็เพราะ ภิกษุมีความเพียรยินดีด้วยสัมปชัญญะ ภิกษุเห็นปานนี้นั้น ก้าวล่วงความหมุนเวียนที่ข้ามได้ยากนี้ได้แล้ว ย่อมพิจารณาเห็นหมู่สัตว์ ผู้เข้าถึงชาติ และ ชรา ดิ้นรนอยู่ (องฺ.อฏฐก. ๒๓/๑๔๖)

จากเนื้อความที่ยกมาข้างต้นนั้น จะเห็นได้ว่า คำที่เป็นไวพจน์ของคำว่า กาม แต่ละคำ ล้วนแล้วแต่บอกถึง ความเป็นของน่ากลัวสยดสยอง เช่น "ภัย" ก็น่ากลัว ไม่ว่าจะเป็น อัคคีภัย วาตภัย หรือ อุทกภัย ก็ล้วนแล้วแต่ นำทุกข์มาให้ทั้งสิ้น ไม่มีใครต้องการให้เกิดขึ้น กับตนหรือครอบครัวของตน นอกจากนี้ ยังใช้คำว่า "ทุกข์" แทนคำว่า "กาม" ด้วย ซึ่งคำว่า ทุกข์ เพียงได้ยินชื่อ ก็ไม่มีใครปรารถนาแล้ว ไม่ว่าจะทุกข์ เพราะ การสูญเสียบุคคลที่เป็นที่รัก หรือ สูญเสียสิ่งของที่เป็นที่รัก หรือ ทุกข์เพราะเจ็บไข้ ทุกข์เพราะไม่ได้สมปรารถนา ขึ้นชื่อว่า ทุกข์แล้ว ไม่มีใครปรารถนา

คำว่า "โรค" พอได้ยินชื่อว่า โรค ไม่ว่าจะเป็นโรคอะไร ไม่มีใครปรารถนา อยากจะเห็นตน หรือ คนในครอบครัวของตน เป็นโรค เพราะ มันนำมาซึ่งความเดือดร้อนนานาประการ คำนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ก็ทรงนำมาใช้แทนคำว่า กาม ด้วย คำว่า "หัวฝี" ก็ทรงนำมาใช้แทน กาม อีกคำหนึ่ง หัวฝีในที่นี้คงจะหมายถึง หัวฝีที่เป็นโรคฝีอักเสบ ที่มีอาการบวมแล้วเจ็บปวดมาก ไม่ว่าใคร ๆ ก็คงจะไม่ปรารถนา จะให้โรคหัวฝีเกิดขึ้นในร่างกายของตน

คำว่า "ลูกศร" ก็เป็นอีกศัพท์หนึ่ง ที่นำมาใช้แทนคำว่า กาม ขื้นชื่อว่า ถูกยิงด้วยลูกศร คงจะไม่มีใครปรารถนาเช่นกัน เพราะ มันเกิดอันตรายถึงชีวิตได้ และ ถ้าใครโดนเข้า ก็คงจะเจ็บปวดมาก คำว่า "เครื่องข้อง" เป็นอีกศัพท์หนึ่ง ที่ใช้แทนกาม เครื่องข้องก็หมายถึง เครื่องขัดขวางกีดกัน เป็นอุปสรรคในการทำงานต่าง ๆ ไม่ให้บรรลุถึงความสำเร็จได้ ในการทำงานนั้น คงไม่มีใครปรารถนาให้งานของตน เกิดอุปสรรคขัดข้องอย่างแน่นอน ทุก ๆ คนปรารถนาความสำเร็จด้วยกันทั้งนั้น เรียกว่า ทำอะไรก็ตาม ก้ไม่ต้องการพบอุปสรรค

คำว่า "เปือกตม" เป็นอีกศัพท์หนึ่งที่นำมาใช้แทนกาม เพราะอะไร ก็เพราะว่า ที่ใดมีโคลนตมนั้น หากคน หรือ สัตว์ก็ตาม ไปติดหล่มเข้า ก็คงต้องเสียเวลานานกว่าที่จะนำตนเองขึ้นมาจากโคลนตมนั้นได้ หรือ อีกนัยหนึ่ง ถนนเส้นใดที่มีโคลนตมมาก ก็เป็นอุปสรรคทางการจราจรของคนผู้เดินทาง คงไม่มีใครอยากจะเดินในถนนที่เต็มไปด้วยโคลนตม อย่างแน่นอน

คำว่า "ครรภ์" ในที่นี้ ทรงนำมาใช้แทน กาม ด้วย ทั้งนี้เพราะ การตั้งครรภ์นั้น เป็นสภาวะที่ลำบาก จะไปไหนมาไหน ก็ต้องระมัดระวัง เกรงว่าจะกระทบถึง ทารกน้อยที่อยู่ในครรภ์ หากเป็นไปได้ ถ้าว่าให้คนอื่นตั้งครรภ์แทนได้ เชื่อว่า คงจะมีสุภาพสตรี เป็นจำนวนมาก ที่ประสงค์จะให้เป็นเช่นนั้น แต่ธรรมชาติก็ให้เป็นเช่นนั้นไม่ได้ เพราะ ระยะเวลาตั้งครรภ์นั้น เป็นช่วงที่แม่ทุก ๆ คนลำบากมาก ยิ่งตอนคลอดลูก แต่ละครั้งแม่แทบจะไม่มีชีวิตรอด

ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า จึงได้ทรงนำเอาศัพท์เหล่านี้ มาใช้แทนคำว่า "กาม" จุดประสงค์ก็เพื่อให้เห็นว่า กามนั้น เป็นของที่ก่อให้เกิดทุกข์ เกิดอุปสรรคขัดข้อง เกิดความเดือดร้อนนานาประการ ไม่ควรยินดี ไม่ควรเพลิดเพลินมัวเมาในกามนั้น นี้คือ ทัศนะในเรื่องการใช้ศัพท์อื่นเรียกแทนกาม

พระมหาอุทัย อุทโย (ศน.ม.)