“บ้านของพี่ทำนา ทำนา ปลูกข้าวทุกเมื่อ … น้องก็ทำนาเกลือ แลกเกลือนั้นซื้อข้าวกิน

บ้านของพี่อยู่ที่กาฬสินธุ์ … ส่วนตัวยุพินอยู่สมุทรสาคร …”

เพื่อนๆ ชาว GotoKnow คงนึกว่าวันนี้ผมเป็นอะไรไปแล้ว กินยาลืมเขย่าขวดหรือเปล่า ที่เกิดครึ้มอกครึ้มใจฮัมเพลงลูกทุ่งยอดฮิตตลอดกาล “หนุ่มนาข้าว สาวนาเกลือ”

ใช่แล้วครับ จะชวนมาทำความรู้จักกับ เกลือ ซึ่งเป็นสิ่งที่เราคุ้นเคยกันดีในมุมมองต่างๆ ให้หลากหลายขึ้นไปอีก….ดีไหมครับ

ในภาษาไทยของเรานั้น มีสำนวนที่อ้างถึงเกลืออยู่ไม่น้อย เช่น “อืดเป็นเรือเกลือ” ก็หมายความความ ขยับเขยื้อนเคลื่อนไหวได้ช้ามาก เพราะเรือบรรทุกเกลือนั้นทั้งใหญ่ทั้งหนัก หรือ หากใครที่โดนว่าว่า “เค็มเหมือนเกลือ” ก็หมายความว่า ขี้เหนียวสุด ๆ ซึ่งเดี๋ยวนี้บางครั้งก็พลิกแพลงไปพูดว่า อีตานี่ “เกลือยังเรียกพี่” คือ เค็มยิ่งกว่าเกลือเสียอีก (เอ่อ…แต่ “เกลือเรียกพี่” นี่อาจจะดีกว่า “เต่าเรียกแม่” นะ)               

ส่วนภาษิตดี ๆ เกี่ยวกับเกลือก็มี เช่น "จงรักษาความดี ดุจดังเฉาก๊วยรักษาความดำ" …เอ้ย!...ดุจเกลือรักษาความเค็ม ต่างหาก

ในสมัยโบราณ นักรบโรมันได้รับค่าตอบแทนเป็นเกลือครับ ภาษาละตินเรียกค่าตอบแทนนี้ว่า salarium ซึ่งเป็นที่มาของคำว่า salary ซึ่งก็คือ เงินเดือน หรือ เงินค่าตอบแทน ในปัจจุบันนั่นเอง เมื่อรู้อย่างนี้แล้ว ใครที่เป็น “มนุษย์เงินเดือน” (แบบเดียวกับผม) แล้วคิดว่า “เกลือ” ไม่สำคัญ มีบ้างไหมครับ?               

ในทางเคมี คำว่า เกลือ มีความหมายค่อนข้างกว้าง คือหมายถึง ผลผลิตที่ได้จากปฏิกิริยาระหว่างกรดกับด่าง อย่างที่เด็กนักเรียนของเราชอบท่องกันง่าย ๆ ว่า กรด + ด่าง = เกลือ + น้ำ นั่นล่ะครับ               

แต่สำหรับคนทั่วไป คำว่า เกลือ นั้นคือ เกลือแกง ซึ่งใช้ประโยชน์ได้หลายอย่าง ไม่ว่าจะเป็นการเหยาะปรุงเพิ่มรสชาติอาหาร หรือ การถนอมอาหาร

ในศตวรรษที่ 19 นักวิทยาศาสตร์ได้แสดงให้เห็นเป็นครั้งแรกว่า เกลือแกง นั้นประกอบด้วยธาตุ 2 ชนิด ได้แก่ โซเดียม (sodium) และ คลอรีน (chlorine) เรียกให้เก๋ว่า โซเดียมคลอไรด์ (sodium chloride) ซึ่งมีชื่อย่อ ๆ คือ NaCl

โซเดียมนั้นโดยตัวมันเองเป็นโลหะสีเงิน ติดไฟได้ง่าย มีสัญลักษณ์คือ Na ส่วนคลอรีนตามปกติจะอยู่ในรูปของแก๊ส และเป็นแก๊สที่เป็นพิษอีกด้วย ธาตุคลอรีนมีสัญลักษณ์คือ Cl

โซเดียมที่อยู่ในเกลือนี่สำคัญมากนะครับ นอกจากช่วยควบคุมสมดุลของของเหลวในร่างกาย รักษาความดันโลหิตให้ปกติแล้ว ยังช่วยการทำงานของประสาทและกล้ามเนื้อของคุณ (รวมทั้งกล้ามเนื้อหัวใจ) แถมยังเกี่ยวข้องกับการดูดซึมสารอาหารบางอย่างในไตและลำไส้เล็กอีกด้วย               

อาจจะมีค้นข้องใจว่า สารที่ดูเหมือนมีอันตราย 2 อย่าง คือ โซเดียม (ติดไฟได้) และ คลอรีน (เป็นพิษ) ทำไมเวลามาอยู่ด้วยกันแล้วกลับกลายเป็นสารที่มีประโยชน์ไปได้? หรือ โซเดียมในสภาพโลหะ จะติดไฟได้ แต่พอมาอยู่ในร่างกาย กลับมีประโยชน์หลายอย่าง (ถ้ามีปริมาณพอเหมาะ)               

ผู้รู้ท่านเปรียบเทียบไว้ว่า นี่ก็เหมือนกับการที่ผู้ชายบางคนซึ่งอยู่ในวงเพื่อนฝูงแล้วประกาศก้องดุจ “เสือคำราม” ว่า ไม่เกลียมัว เอ้ย! ไม่กลัวเมีย แต่เวลากลับถึงบ้าน กลับกลายเป็น “แมวเชื่อง” อยู่ในโอวาทของภรรยาเป็นอย่างดี               

นั่นคือ ไม่ว่าจะเป็นคน หรืออะตอม ก็สามารถเปลี่ยนพฤติกรรมได้ ถ้าสภาวะแวดล้อมเปลี่ยนไปนั่นเองครับ               

พอพูดถึง โซเดียมคลอไรด์ ทำให้นึกได้ว่า เมื่อราว 10 กว่าปีก่อน มีรายการเกมโชว์ยอดฮิตของช่อง 9 อยู่รายการหนึ่ง ชื่อ แม่บ้านสมองไว (บางคนไปแผลงเป็น แม่บ้านสมองไหล ซึ่งฟังแล้วหวาดเสียวมาก)

ในรายการนี้ ถ้าจำไม่ผิดมีคุณนันทวัน เมฆใหญ่ เป็นผู้ดำเนินรายการร่วมกับคุณเทิ่ง สติเฟื่อง รายการนี้จะเชิญคุณแม่บ้านมาร่วมสนุกโดยการแข่งขันกันตอบคำถามต่าง ๆ ที่ทางผู้จัดรายการได้ตระเตรียมไว้               

มีอยู่ครั้งหนึ่งที่มีคำถามทางวิทยาศาสตร์ว่า

“โซเดียมคลอไรด์ คือ สารอะไร?”               

คุณแม่บ้านต่างก็พยายามเดากันไปหลายอย่าง ก็ไม่ถูกสักที

จนกระทั่ง คุณเทิ่ง สติเฟื่อง พิธีกรของรายการเห็นว่าไม่ได้การ ก็เลยบอกใบ้ให้นิดหนึ่งว่า

“โซเดียมคลอไรด์มีลักษณะเป็นผงสีขาว

ซึ่งคุณแม่บ้านเหยาะใส่ไข่ให้กับคุณพ่อบ้านตอนเช้า”               

ทันใดนั้นผู้แข่งขันท่านหนึ่ง ก็ตอบขึ้นมาอย่างมั่นใจทันทีว่า               

 “อ๋อ! แป้ง ค่ะ!”              

ประวัติของบทความ

              ตีพิมพ์ครั้งแรกในคอลัมน์ Know How & Know Why หนังสือพิมพ์กรุงเทพธุรกิจ  และรวมเล่มในหนังสือ Know How & Know Why : วิทยาศาสตร์ในข่าวและเรื่องราวรอบตัว