เครือข่ายห้องสมุดในฝัน

ตอน โสกจานนาดี...โรงเรียนหมูป่า          

โดย ทันตแพทย์เต้าหู้

                “สายใยของต้นแก้วมังกร มันคงตัดผมไม่ขาดจากที่นี่ล่ะมั้ง  ...รู้ไหม ที่บ้านของผมน่ะ งามกว่าที่นี่อีก”

เสียงอวดของลูกศิษย์ที่จบออกไปจากที่โรงเรียนนี้เล่าให้ครูประถมฟัง ถึงต้นแก้วมังกรที่เคยได้รับพันธุ์จากที่นี่ไปปลูก ขณะกำลังรดน้ำให้ต้นแก้วมังกรที่โรงเรียนบ้านโสกจานนาดี บ้านหลังที่สองที่เขาเคยอยู่เมื่อสองปีก่อน ทำให้ครูอารยาอดไม่ได้ที่จะจดจำมาเล่าให้ฉันฟัง  เช่นเดียวกับการสนทนาของเราหลายครั้งที่ผ่านมา

“พูดถึงโรงเรียนโสกจานนาดีให้คนอื่นฟังทีไร มีแต่คนไม่เชื่อว่าจะกลับหน้ามือเป็นหลังมือ...”

ครูอารยาเล่าประวัติของโรงเรียนซ้ำมาหลายครั้ง ทำให้ฉันนึกภาพตามถึงโรงเรียนขนาดเล็กในชนบท สภาพเสื่อมโทรม ไม่เพียงเฉพาะตัวอาคารเรียน หรือสิ่งแวดล้อมในโรงเรียนเท่านั้น หากแต่คนในหมู่บ้านยังไม่ให้ความศรัทธา ซึ่งนั่นเป็นช่วงก่อนที่จะมีการเปลี่ยนแปลงบุคลากรในโรงเรียน หลังจากนั้นกระทั่งปัจจุบัน ดูเหมือนว่ากองทัพคุณครูโรงเรียนบ้านโสกจานนาดีจำนวนทั้งหมด 4 คน จะสามารถทำงานเป็นทีมขับไล่ความเสื่อมโทรมและเสื่อมศรัทธาออกไปจากโรงเรียนได้

เมื่อนึกย้อนกลับไป ถึงการส่งใบสมัครแจกโรงเรียนทั่วทั้งอำเภอ เพื่อหาผู้ร่วมจุดมุ่งหมายเดียวกัน เป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้ฉันได้พบกับสิ่งดีๆ ในอำเภอหนึ่งที่ไกลจากตัวจังหวัดมากที่สุดของจังหวัดขอนแก่น อำเภอที่ไม่น่าจะมีอะไรน่าสนใจ ซึ่งประเมินได้จากการที่ทันตแพทย์รุ่นพี่อยู่ได้ไม่นาน และเป็นอำเภอที่ฉันบังเอิญจับฉลากได้เมื่อสองปีก่อน

กรอบแนวคิด..... “ทำห้องสมุดนอกกรอบกันเถอะ”

โรงเรียนบ้านโสกจานนาดีเป็นหนึ่งในสามโรงเรียนที่เข้าร่วมความคิดนอกกรอบกับเรา โดยมี สวสช.ที่มีชื่อเต็มเสียยาวว่าสถาบันวิชาการเพื่อการพัฒนาเครือข่ายสุขภาพชุมชน เป็นหน่วยงานที่สนับสนุนความคิดนี้ เพียงแค่ใช้การจัดการความรู้มาจัดการให้เกิดเครือข่ายสุขภาพ ทำให้เครือข่ายห้องสมุดในฝัน มีห้องสมุดที่ไม่จำกัดเฉพาะในห้องสี่เหลี่ยม ไม่ได้มีเฉพาะเด็กนักเรียนที่เป็นผู้ใช้ห้องสมุด และ ไม่ได้นำเสนอความรู้จากตัวหนังสือเท่านั้น

การแสวงหาความรู้จากอินเตอร์เน็ตในห้องสมุดทำให้เด็กนักเรียนเสนอความคิดเห็นกับครูว่าน่าจะเอาเงินค่าอาหารกลางวันที่ได้รับจากอบต.มาซื้อหมูป่า ดังนั้น เงินจำนวน 5,000 บาท จึงถูกนำมาซื้อหมูป่าจำนวน 5 ตัว เจ้าหมูป่าทั้ง 5 ตัวนี้กลายเป็นขวัญใจของเด็กๆ และคนในหมู่บ้านในเวลาต่อมา เพราะกินง่ายอยู่ง่าย เด็กๆ จึงช่วยกันหาเศษวัชพืชจากที่บ้านมาเลี้ยงหมู ซึ่งรวมไปถึงสุนัขพันธุ์ทางผสมอัลเซเชียนที่มาคอยช่วยไล่ต้อน จากวันนั้น ระยะเวลาผ่านมาประมาณ 1 ปี กว่า โรงเรียนมีหมูป่าเกือบ 50 ตัว วิ่งอยู่รอบๆ บ่อปลาที่ชุมชนต่อท่อน้ำมาลงบ่อให้

โครงการสปาบ้านทุ่ง ได้ไปประกวดโครงงานในระดับจังหวัดได้รับรางวัลเป็นอันดับสอง รองจากโครงงานของเด็กนักเรียนมัธยม ก็เป็นอีกหนึ่งโครงการที่โรงเรียนภาคภูมิใจ เพราะได้ใช้สมุนไพรในท้องถิ่นมาทำตู้อบสมุนไพรที่ดัดแปลงมาจากสุ่มไก่ แต่น่าเสียดายที่คนในหมู่บ้านจะได้ใช้แค่ตอนฤดูฝน เนื่องจากเราจะหาสมุนไพรในฤดูอื่นได้ยาก

การศึกษาดูงานเกษตรปราณีตและชีวิตพอเพียงที่อำเภออุบลรัตน์ ทำให้ได้แนวคิดมากระตุ้นความคิด ในวันนั้น ฉันจำได้ว่า ครูอารยามาสะกิด ให้ไปดูกบที่โรงเรียนโสกจาน รับรองว่า มีความสุขกว่าอยู่ในบ่อปูนแน่นอน ซึ่งก็จริงอย่างที่ครูอารยาอวดไว้ สิ่งที่ฉันเห็นคือกบที่อยู่ในสภาพแวดล้อมเดียวกับในธรรมชาติ บางตัวก็นั่งอยู่ในกะลา บางตัวก็อยู่นอกกะลา บางตัวว่ายน้ำอยู่ในโอ่งดิน บางตัวซ่อนอยู่ในโพรงต้นเตยหรืออยู่ใต้ต้นผักสวนครัว ด้านบนของสวนติดสปริงเกอร์เอาไว้ให้กบเริงร่าท้าสายฝน เรียกได้ว่า กินได้หมดทั้งสวน เพียงแต่ไม่กล้ากิน เพราะกบในบ่อนี้อยู่ดีมีสุขเกินไปจนคล้ายกับเจ้าชายกบ ฉันและคณะครูจากเครือข่ายห้องสมุดในฝันยืนดูกบชิดขอบบ่อด้วยความรู้สึกอิจฉากบ โดยไม่ทันสังเกตว่าทำไมไม่มีกลิ่นเหม็นออกมาจากบ่อ หากเจ้าภาพไม่บอก ก็ไม่อาจทราบได้ว่า มีเคล็ดลับที่ทำให้กลิ่นเหม็นหมดไป ดังนั้นกองทัพครูโรงเรียนโสกจานนาดี ซึ่งนำทัพโดยผอ.ชาญชัย ทองล้น จึงพาพวกเราไปที่อาคารเก่าหลังหนึ่ง ภายในปรากฏบ่อปูน 6 บ่อ ข้างบ่อเขียนชื่อกลุ่มนักเรียนผู้รับผิดชอบ รอบบ่อมีปูนขาวโรยที่พื้นเพื่อป้องกันมดไต่ ส่วนในบ่อมีจิ้งหรีดทั้งตัวผู้และตัวเมียจำนวนร่วมร้อยตัวไต่อยู่บนแผงบรรจุไข่ วันนั้นคุณครูยังสอนให้ฉันสังเกตหางของจิ้งหรีดเพื่อดูว่าตัวไหนตัวผู้ ตัวไหนตัวเมีย แต่จิ้งหรีดที่ไต่อย่างสุขสบายในบ่อเหล่านั้นไม่รู้หรอกว่า ชะตากรรมของตัวเองต่อไปจะเป็นอย่างไร

การสละชีพของจิ้งหรีด ทำให้เกิดองค์ความรู้ในบ่อกบ ทำให้กบมีคุณภาพชีวิตที่ดี ทำให้คนเลี้ยงเกิดความเมตตา ทำให้นักเรียนได้รับกบกลับไปขยายพันธุ์ที่บ้าน

การสละค่าอาหารกลางวัน 5,000 บาท ทำให้เด็ก ผู้ปกครอง และสุนัข ช่วยกันเลี้ยงหมูป่า ทำให้ชุมชนช่วยกันต่อท่อน้ำเข้าบ่อเลี้ยงปลา ทำให้ปลามีอาหารที่มาจากมูลของหมูป่า ทำให้เป็ดสนใจเข้ามาอยู่ร่วมกับหมูป่า ทำให้ต้นมะละกอที่ปลูกรอบบ่อถูกหมูป่าถอนขึ้นมากิน  ทำให้หมูป่าขยันออกลูกน้อยที่มีลายแตงไทยอยู่ที่หลัง ทำให้โรงเรียนมีหมูป่าร่วม 50 ตัว ทำให้หมูป่าล้นบ่อ ทำให้นักเรียนที่พร้อม ได้รับพ่อพันธุ์และแม่พันธุ์ไปเลี้ยงที่บ้าน ทำให้ครูต้องออกเยี่ยมบ้านนักเรียนเพื่อสอบถามสารทุกข์สุกดิบของคนและหมูป่า รวมไปถึงเจ้าชายกบ ระหว่างทางผ่านบ้านนักเรียนคนอื่น ก็แวะเยี่ยมไปด้วย

พื้นที่ว่างรอบๆ บ่อ ทำให้คิดได้ว่าควรปลูกผัก ปลูกผลไม้ ทำให้นักเรียนได้ใช้เวลาว่างมาเรียนเรื่องพืชผัก เรียนเรื่องสัตว์ ทำให้นักเรียนศิษย์เก่ากลับมาเยี่ยมต้นไม้ที่เคยปลูกไว้ ทำให้ใจรู้สึกอบอุ่น

การปรับปรุงสภาพแวดล้อมในโรงเรียนด้วยการทาสีก้อนหินริมถนน ปลูกถั่วฝักยาวริมทางเดิน ปลูกไม้ประดับ และเพาะเมล็ดผักอีกหลายชนิดทันทีที่ได้ไปพบเห็นมาจากที่อื่น ทำให้ฉันรู้สึกตื่นตาตื่นใจเมื่อได้กลับมาเยี่ยมโรงเรียนบ้านโสกจานนาดีทุกครั้ง

การปูกระเบื้องห้องเรียน เอาโต๊ะเรียนที่นั่งได้คนเดียวออกไป แล้วเอาโต๊ะญี่ปุ่นที่นั่งได้สามคนสามชั้นปีเข้ามาแทน ทำให้พี่ที่นั่งอยู่โต๊ะเดียวกันได้ช่วยเหลือน้อง

ทำให้ครูและนักเรียนลืมเวลาเลิกเรียนจนล่วงเลยไป 6 โมงเย็นแทบทุกวัน ทำให้ผู้ปกครองบางคนไม่เข้าใจว่าทำไมโรงเรียนให้เด็กมาใช้แรงงาน ทำให้เด็กบางคนถูกย้ายไปเรียนที่อื่น ทำให้ครูต้องอธิบายกับชุมชน  ทำให้หลายคนเริ่มเข้าใจ และให้ความสนใจ คนใกล้ๆ และคนไกลๆ เริ่มเข้ามาศึกษา...

...ความศรัทธาจากชุมชนกลับคืนมา

“คุณหมอ เดี๋ยวจะเอาต้นถั่วพลูมาฝาก ที่โรงเรียนเพาะไว้เต็มเลย”

“คราวที่แล้ว ได้ไปดูเค้าเพาะกุ้ยช่ายขาวมา ทำง่ายๆ เอง เดี๋ยวจะเพาะแล้วเอามาฝาก”

“ดีจังเลยค่ะครู เนี่ย ต้นถั่วฝักยาวที่เคยให้มาเมื่อปีกลาย ยังไม่ตายเลยนะคะ”

ประโยคเหล่านี้ ฉันได้ยินจนคุ้นเคยเสียแล้ว ซึ่งเสียงนี้มักจะมาพร้อมกับรอยยิ้มที่เต็มไปด้วยความภาคภูมิใจปรากฏให้เห็นบนใบหน้าของแม่พิมพ์และพ่อพิมพ์ของชาติ  ผู้ไม่เคยแสวงหาชีวิตอันหรูหรา หากแต่ไม่หยุดในการแสวงหาความรู้ มือที่จับปากกาเขียนกระดานในตอนกลางวัน หันมาจับจอบและเสียมหลังเลิกเรียน ทำให้เด็กๆ ได้เรียนรู้จากสองมือของคุณครูที่ได้สร้างสรรค์สิ่งดีๆ ให้เด็กและชุมชนเห็นเป็นที่ประจักษ์

มาถึงเดี๋ยวนี้ ฉันคิดว่า การที่ฉันได้เรียนรู้จากคุณครูในเครือข่ายห้องสมุดในฝันจนกระทั่งได้เขียนเป็นบทความเผยแพร่เรื่องราวเหล่านี้ขึ้น  มันอาจจะเป็นเพราะความโชคร้ายในตอนนั้นที่ฉันจับฉลากไม่ได้อำเภอที่อยู่ใกล้จังหวัดและได้มาอยู่ที่นี่ 

...ขอบคุณในความโชคร้าย ที่ทำให้พบกับความสุขในการเรียนรู้

หมายเหตุ: เครือข่ายห้องสมุดในฝันมีทั้งหมด 6 โรงเรียน แต่ละโรงเรียนได้มีการพัฒนาอย่างสร้างสรรค์และแตกต่างกัน ซึ่งจะเล่าสู่กันฟังในโอกาสต่อไปค่ะ