โครงการพัฒนางาน : ผลของการประคบร้อนสลับกับความเย็นต่อการลดปวดจากภาวะคัดตึงเต้า 

                                        นมในหญิงหลังคลอด

เจ้าของโครงการ                  หอผู้ป่วยหลังคลอดและทารกแรกเกิด 2ข

ผู้รับผิดชอบโครงการ         นางสุธิดา  ทองสุขโข

ที่ปรึกษาโครงการ               นางจินตนา    บุญจันทร์

                                                นางสาวพรเพ็ญ  ปทุมวิวัฒนา

หลักการและเหตุผล

                เป็นที่ทราบกันดีแล้วว่าการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่ให้ประโยชน์มากมายต่อทั้งแม่และทารก   ทั้งในด้านของสารอาหารภูมิต้านทาน   รวมถึงความรักความผูกพันและความอบอุ่นจากอ้อมกอดแม่    ที่ไม่อาจประเมินมูลค่าออกมาได้     แต่ปัญหาที่เกิดในระยะหลังคลอดเกี่ยวกับการให้นมลูกยังพบได้มาก    ภาวะคัดตึงเต้านมนับเป็นปัญหาหนึ่งที่มักพบในระยะ 2- 4 วันหลังคลอด    ซึ่งมีสาเหตุมาจากน้ำนมคั่งมากในเต้านมเนื่องจากถูกดูดออกไปน้อยกว่าการสร้าง   ซึ่งอาจเป็นผลมาจากการดูดนมที่ผิดวิธีของบุตร      ทำให้แม่เจ็บปวดเมื่อเวลาสัมผัสหรือเคลื่อนไหวร่างกายและมีความปวดมากขึ้นถ้าหากไม่ได้รับการดูแลแก้ไข  เต้านมจะขยายใหญ่  ตึง   ผิวหนังจะร้อน     แม่บางรายบอกความรู้สึกว่า    รู้สึกปวดและร้าวไปทั้งตัว    ปัญหาที่ตามมาคือทำให้ลูกอมหัวนมได้ลำบากขึ้นแม้ในขณะที่ลูกดูดแม่ก็มีความเจ็บปวดทรมาน   เกิดความเครียด   แม่บางรายไม่สามารถอดทนให้ลูกดูดนมต่อไปได้  ไม่ยินยอมให้มีการบีบน้ำนมเนื่องจากปวดมาก   ดังนั้นการแก้ไขเพื่อลดอาการปวดจึงจำเป็นต้องทำเป็นอันดับแรก   ในทางการแพทย์ได้แนะนำวิธีการแก้ไขเต้านมคัดไว้หลายวิธี  เช่น  ให้ประคบร้อนสลับเย็น  การนวดเต้านม   การบีบหรือปั๊มน้ำนมออกหรือการใช้ยาลดปวดเพื่อบรรเทาอาการปวด    ในด้านของการแพทย์แผนไทย  ได้มีการประยุกต์ใช้ความร้อนมาใช้เพื่อการรักษาหลายอย่างเช่น ทำให้อาการเกร็งของกล้ามเนื้อลดลง  ลดการอักเสบ  ความฝืดแข็งของข้อต่อลดลง   การไหลเวียนของเลือดเพิ่มขึ้น  และสามารถลดอาการปวดได้    ดังนั้นจึงสนใจประยุกต์ใช้ความร้อน    สลับกับการใช้ความเย็นจึงน่าจะลดปวดได้มากขึ้น   การนำ 2 วิธีมาประยุกต์ใช้ร่วมกันเชื่อว่าจะเกิดผลดีต่อการลดปวดจากการคัดตึงเต้านมได้มากขึ้นกว่าใช้วิธีใดวิธีหนึ่งเพียงอย่างเดียว  

1.  กลุ่มตัวอย่าง

          เป็นแม่หลังคลอดที่พักฟื้นในหอผู้ป่วยหลังคลอดและทารกแรกเกิด 2ข   ที่มีภาวะเต้านมคัดตึง   ที่ประเมินจากการสังเกตลักษณะของเต้านมที่แข็งตึงและขยายมากขึ้น   เก็บกลุ่มตัวอย่างได้ 15  ราย

2.  ระยะเวลาการดำเนินการ :  มกราคม  2551 – กรกฎาคม 2551

3.   ขั้นตอนการดำเนินการ   เก็บข้อมูลในหญิงหลังคลอด 15  ราย 

1.  ศึกษาปัญหาภาวะปวดจากการสังเกต และจากการสอบถามหญิงหลังคลอดที่มีภาวะคัดตึงเต้านม  ประเมินความปวดก่อนประคบ

2.   เตรียมน้ำร้อนที่ต้ม 100  องศาเซลเซียส  ใส่ขวดเปล่าที่เหลือใช้จากการใช้ยา M. caminative  ใช้ผ้าหุ้มขวดให้รู้สึกอุ่นไม่ร้อนจัดมากที่ไม่ทำให้เกิดอันตรายต่อเนื้อเยื่อ    ผ้าที่ใช้หุ้มชุบน้ำอุ่นเพื่อรักษาความร้อนของน้ำในขวดให้นานขึ้น

3.  เตรียม Cold  pack  2 ก้อน แช่ในน้ำเย็นปกติ  พร้อมผ้า 1 ผืน

4.  นำไปประคบด้วยขวดน้ำร้อนและสลับกับผ้าชุบน้ำเย็น  จนกว่าจะรู้สึกปวดลดลง

โดยใช้เวลาทั้งหมดประมาณ  20  นาที โดยน้ำต้องไม่เย็นเกินไป   และสามารถประคบต่อได้อีกจนกว่ามารดาจะรู้สึกสบายและต้องการหยุดประคบ                                        

5. ประเมินความรู้สึกปวดหลังประคบ  หากปวดลดลงแล้วนวดเต้านมและบีบเพื่อระบายน้ำนมออก

4.  ใช้เครื่องมือประเมินความปวด  ด้วย Numeric  rating  scale  0 – 10

ผลการเก็บข้อมูลในหญิงหลังคลอดที่มีภาวะคัดตึงเต้านม   ระหว่างเดือน  มกราคม  2551 – กรกฎาคม 2551   จำนวน  15  ราย   ได้ผลดังนี้

เป็นหญิงหลังคลอดที่คลอดผ่าตัดจำนวน  8    ราย   และ คลอดปกติ  7  ราย   ผลพบว่า  ก่อนประคบประเมินระดับคะแนนความปวดเฉลี่ยได้ 8.67   และหลังประคบ  คะแนนความปวดลงลงเหลือ  5.73  ความปวดลดลงเฉลี่ย  2.95    มารดามีความพึงพอใจในระดับมาก 100%

การอภิปรายผล

                มีหลายการศึกษาเกี่ยวกับการลดภาวะปวดจากการคัดตึงเต้านม   เช่น การศึกษาวิจัยโดยใช้กะหล่ำปลีแช่เย็นประคบ  ของอังสนา   วงศ์ศิริ   จากคลินิกนมแม่โรงพยาบาลบุรีรัมย์   ร่วมกับอาจารย์กรรณิการ์  วิจิตรสุคนธ์  จากภาควิชากุมารเวชศาสตร์   คณะพยาบาลศาสตร์  มหาวิทยาลัยมหิดล   ซึ่งได้นำเสนอในงานประชุมวิชาการนมแม่แห่งชาติครั้งที่ 2 เมื่อวันที่  6-8  ณ  โรงแรมมิราเคิลแกรนด์  กรุงเทพมหานคร