ในช่วงกระแสโลกร้อน (global warming) อันเชี่ยวกรากขณะนี้ มีคำหลายคำที่ถูกอ้างถึงกันบ่อยๆ และด้วยความที่ถูกอ้างถึงบ่อยครั้งนี่เองที่ทำให้ความเข้าใจพื้นฐานบางอย่างคลาดเคลื่อนไปได้

หนึ่งในคำนั้นคือ ปรากฏการณ์เรือนกระจก (greenhouse effect) นั่นเอง

ความเข้าใจที่คลาดเคลื่อนเกี่ยวกับเรื่องนี้มีอะไรบ้าง มาดูกันหน่อย

ลองไปตั้งต้นที่ เรือนกระจกของจริง (actual greenhouse) กันก่อน

เรือนกระจกซึ่งใช้บ่มเพาะพืช มีหลังคาเป็นกระจกซึ่งยอมให้แสงอาทิตย์ส่องผ่าน

เมื่อพื้นดินในเรือนอุ่นขึ้น ก็จะทำให้อากาศที่อยู่ติดผิวอุ่นขึ้นด้วย
 

อากาศที่อุ่นนี้จะลอยตัวขึ้นและพยายามหนีออกไป แต่หนีไปไหนไม่ได้เพราะมีหลังคาและผนังขวางอยู่ อากาศภายในก็เลยอบอุ่น

นั่นคือ ภายในเรือนกระจกมีอุณหภูมิสูงขึ้น เพราะอากาศอุ่นไม่สามารถไหลเวียนไปไหน คล้าย ๆ กับตอนที่คุณห่มผ้าห่มหนา ๆ แล้วรู้สึกอบอุ่น หรือเข้าไปในรถที่จอดทิ้งไว้กลางแดดนาน ๆ แล้วรู้สึกว่าภายในรถร้อนอบอ้าว

แต่เดิมนั้นมักจะอธิบายกันอย่างไม่ถูกต้องว่า เรือนกระจกจริงอุ่นขึ้นเพราะแสงทะลุผ่านกระจกเข้ามาได้ แต่รังสีอินฟราเรดหรือคลื่นความร้อน (infrared radiation) ทะลุออกไปไม่ได้

กล่าวคือ เมื่อแสงอาทิตย์ส่องมายังโลก ก็จะมีบางส่วนสะท้อนกลับไปในอวกาศ บางส่วนก็ถูกดูดกลืนโดยชั้นบรรยากาศ

ส่วนที่เหลือจะทะลุชั้นบรรยากาศเข้ามาถึงผิวโลก  พื้นผิวโลก (ทั้งพื้นน้ำและพื้นดิน) ที่อุ่น ๆ นี้จะแผ่รังสีออกไป โดยส่วนใหญ่เป็นรังสีอินฟราเรด

รังสีอินฟราเรดบางส่วนจะทะลุผ่านชั้นบรรยากาศออกไป แต่บางส่วนจะถูกดูดกลืนไว้โดยแก๊สบางชนิด เช่น แก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ ไอน้ำ แก๊สมีเทน และแก๊สไนตรัสออกไซด์  (แก๊สเหล่านี้จึงเรียกว่า แก๊สเรือนกระจก หรือ greenhouse gases นั่นเอง)

เมื่อโมเลกุลของแก๊สเหล่านี้ดูดกลืนรังสีไว้ ก็จะเปลี่ยนพลังงานของรังสีไปเป็นพลังงานศักย์และพลังงานจลน์

แต่โมเลกุลพวกนี้ร้อนวิชา จึงอยู่ได้แค่ครู่เดียวก็จะส่งรังสีออกมาอีกในทุกทิศทุกทาง

และแน่นอนที่บางส่วนส่งกลับตรงมายังผิวโลก ทำให้ผิวโลกและชั้นบรรยากาศที่ติดกับผิวโลกมีอุณหภูมิสูงขึ้น

โดยสรุป จุดแตกต่างที่สำคัญก็คือ

• ในกรณีเรือนกระจกจริง : อากาศภายในมีอุณหภูมิสูงขึ้น เนื่องจากอากาศไม่ไหลเวียน
• ในกรณีเรือนกระจกโลก : เมื่อบรรยากาศของโลกมีอุณหภูมิสูงขึ้น อากาศจะไหลเวียนโดยสะดวก ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงสภาพลมฟ้าอากาศไปทั่ว

นี่เองที่ทำให้นักวิชาการที่เคร่งครัดบางท่านบ่นว่า

คำว่า “ปรากฏการณ์เรือนกระจก” ที่เราคุ้นเคยกันมานานนั้น เป็นคำที่ถูกเลือกใช้ผิด

(แต่คงจะแก้ไขยากแล้ว)

อีกเรื่องที่มักจะเข้าใจกันไม่ครบก็คือ ที่ชอบพูดกันว่า ปรากฏการณ์เรือนกระจกทำให้โลกเป็นไข้ หรือเกิด ภาวะโลกร้อน (global warming) นั้นก็มีส่วนถูกอยู่บ้าง เมื่อมองจากสายตาของคนในยุคปัจจุบัน

แต่ถ้าโลกนี้ไม่มีปรากฏการณ์เรือนกระจกแล้วไซร้ ก็จะทำให้....

อุณหภูมิของผิวโลกก็จะติดลบ

บรรพบุรุษของเราอาจจะไม่เกิด

ทั้งคุณและผมก็จะไม่มีโอกาสมาคุยกันผ่านบล็อกดี ๆ อย่าง GotoKnow นี้เป็นแน่ ^__^

แหล่งข้อมูลที่เป็นประโยชน์

•  http://www.ems.psu.edu/~fraser/Bad/BadGreenhouse.html

ประวัติของบทความ

• ตีพิมพ์ครั้งแรกในคอลัมน์ Know How & Know Why เซ็คชั่น Sci-Tech นสพ. กรุงเทพธุรกิจ ในชื่อ เรื่องบิดๆ เบือนๆ ของปรากฏการณ์เรือนกระจก
• แก้ไข/ดัดแปลงนำลงใน GotoKnow เพื่อประโยชน์สาธารณะ 

แต่ปรากฏการณ์เรือนกระจกที่เกิดขึ้นกับบรรยากาศใกล้ผิวโลกมีกลไกที่แตกต่างออกไปโดยสิ้นเชิง!