ท่ามกลางความคึกคักของกรุงเทพมหานคร ยังมีบางชุมชนที่เก็บรักษาเรื่องราวเก่าแก่ไว้อย่างเรียบง่าย หนึ่งในนั้นคือ ชุมชนมิตตคาม 1 ชุมชนริมแม่น้ำเจ้าพระยา บริเวณสะพานกรุงธน หรือสะพานซังฮี้ ซึ่งตั้งอยู่ในเขตดุสิต นับเป็นชุมชนที่มีวิถีชีวิตเฉพาะตัว และมีอาชีพหนึ่งที่หลายคนอาจไม่เคยรู้จักมาก่อน นั่นคือ อาชีพนักดำน้ำหัวครู หรือกลุ่มคนที่ได้รับการขนานนามว่าเป็น “ยิปซีแห่งสายน้ำ”
“หัวครู” อุปกรณ์คู่ชีวิตของนักดำน้ำ
เมื่อพูดถึงนักประดาน้ำ หลายคนอาจนึกถึงชุดดำน้ำสมัยใหม่ ถังออกซิเจน หน้ากาก และอุปกรณ์ครบชุด แต่สำหรับนักดำน้ำแห่งชุมชนมิตตคาม สิ่งที่อยู่คู่ชีวิตของพวกเขามานานกว่าร้อยปี คือ “หัวครู” หรือหัวครอบสแตนเลสขนาดใหญ่ หนักประมาณ 20 กิโลกรัม ใช้ครอบศีรษะขณะดำน้ำ โดยมีสายยางลำเลียงอากาศจากปั๊มลมบนเรือลงไปยังใต้น้ำ
นี่ไม่ใช่เพียงอุปกรณ์ทำมาหากิน แต่เป็นเสมือนสัญลักษณ์ของภูมิปัญญาที่ส่งต่อกันจากรุ่นปู่ รุ่นตา รุ่นพ่อ สู่รุ่นลูกหลาน ในแต่ละวัน เรือลำเล็กติดเครื่องยนต์จะพานักดำน้ำออกไปกลางแม่น้ำเจ้าพระยา โดยมีคนหนึ่งลงไปใต้น้ำ และอีกคนหนึ่งอยู่บนเรือคอยช่วยเหลือ ดูแลสายยาง ปั๊มลม และเฝ้ารอทุกสัญญาณจากใต้น้ำ เพราะเบื้องล่างนั้นคือความมืด ความลึกเกือบ 20 เมตร และกระแสน้ำที่ไม่อาจคาดเดาได้
ก่อนลงน้ำ นักดำน้ำจะไหว้ครูและสักการะสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เพื่อขอพรให้ปลอดภัย นี่คือธรรมเนียมที่สืบทอดกันมายาวนาน สะท้อนให้เห็นว่าอาชีพนี้ไม่ได้อาศัยแค่แรงกาย แต่ต้องมีทั้งความเชื่อ ความชำนาญ และความเคารพต่อธรรมชาติ
สายยาง: เส้นชีวิตและภาษาลับใต้น้ำ
การสื่อสารระหว่างคนบนเรือกับคนใต้น้ำใช้เพียง “สายยาง” เป็นตัวกลาง หากดึงสายยาง 3 ครั้ง หมายถึงต้องการขึ้นจากน้ำ แต่หากดึงรัว ๆ หลายครั้ง จะเป็นสัญญาณเตือนว่ามีอันตราย คนบนเรือต้องรีบหย่อนเชือกลงไปเพื่อช่วยให้นักดำน้ำไต่กลับขึ้นมาโดยเร็ว
ใต้น้ำไม่มีแสงสว่าง ไม่มีภาพชัดเจน มีเพียงประสบการณ์และสัมผัสของร่างกาย นักดำน้ำต้องใช้เข่าและศอกคลานไปตามพื้นท้องน้ำ ควานหาสิ่งของด้วยมือเปล่า เสื้อผ้าที่สวมใส่มักเป็นเสื้อแขนยาวและกางเกงขายาวสีขาว เพื่อให้เห็นได้ง่ายในความมืด และช่วยป้องกันเศษแก้ว เศษกระเบื้อง หรือของมีคมที่อาจบาดร่างกาย
แต่ละครั้ง นักดำน้ำจะอยู่ใต้น้ำประมาณ 30 นาที และทำงานไม่เกินวันละ 6 ชั่วโมง เพราะอุณหภูมิใต้น้ำเย็นจัด ร่างกายต้องเผชิญทั้งความหนาว บาดแผล ความเสี่ยงจากกระแสน้ำ และอันตรายที่มองไม่เห็น
ของเก่าใต้เจ้าพระยา: เศษเสี้ยวประวัติศาสตร์ที่จมอยู่ใต้น้ำ
สิ่งที่ทำให้อาชีพนี้น่าสนใจ ไม่ใช่แค่การดำน้ำลงไปหาของ แต่คือองค์ความรู้เฉพาะถิ่นที่สั่งสมจากประสบการณ์ เช่น การดูฤกษ์ยาม ข้างขึ้นข้างแรม การสังเกตฤดูกาล การสัมผัสดินใต้ท้องน้ำเพื่อคาดเดาว่าบริเวณใดอาจมีของเก่าซ่อนอยู่ รวมถึงการเลือกช่วงเวลาและตำแหน่งกลางแม่น้ำ ซึ่งเป็นทางน้ำผ่านและมักมีขยะทับถมน้อยกว่าบริเวณริมฝั่ง
แม่น้ำเจ้าพระยาในอดีตเคยเป็นเส้นทางสัญจรและค้าขายสำคัญ ผู้คนใช้เรือเป็นพาหนะ ซื้อขายแลกเปลี่ยนกันบนสายน้ำ จึงมีข้าวของตกหล่นลงไปมากมาย ทั้งถ้วยชามโบราณ เงินเหรียญ ขวดเก่า พระเครื่อง ไปจนถึงทองคำหรือสิ่งของมีค่าจากยุคสมัยต่าง ๆ
สิ่งของที่นักดำน้ำมิตตคามเคยพบมีหลากหลาย ตั้งแต่เงินหูหนวก เงินจีนแปะ สตางค์แดง เงินพดด้วง เงินแบนสมัยรัชกาลที่ 5 ขวดน้ำมะเน็ด พระเครื่อง กะโหลกสัตว์ ไปจนถึงของเก่าที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์ บางชิ้นเก่าแก่จนต้องอาศัยการอ่านตำรา สอบถามผู้รู้ หรือฟังคำบอกเล่าจากคนรุ่นก่อน เพื่อประเมินคุณค่าและป้องกันการถูกกดราคาจากพ่อค้าคนกลาง อย่างไรก็ตาม ในปัจจุบัน ของเก่าประเภทแก้วแหวนเงินทองไม่ได้พบง่ายเหมือนในอดีต หากใครได้พบสิ่งของมีค่า ส่วนใหญ่ก็มักเก็บไว้เป็นที่ระลึก มากกว่าจะนำไปขาย
นอกจากการดำน้ำหาของเก่าแล้ว นักดำน้ำหัวครูแห่งชุมชนมิตตคามยังรับจ้างงมหาสิ่งของที่ชาวบ้านทำตกน้ำ เช่น โทรศัพท์มือถือราคาแพง ทองรูปพรรณ รวมถึงงานกู้เรืออับปาง ทำความสะอาดใบพัดเรือ และงมศพ จนมีชื่อเสียงไปทั่วคุ้งน้ำ ตั้งแต่บางกระเจ้าจนถึงปทุมธานี ค่าจ้างในการงมหาสิ่งของมีค่ามักคิดเป็นสัดส่วนประมาณ 40–50% ของมูลค่าสิ่งของ หรือตกลงกันตามกรณี งานเหล่านี้อาจดูเป็นงานเฉพาะกิจ แต่สำหรับนักดำน้ำแล้ว นี่คือทักษะที่ผ่านการฝึกฝนและสั่งสมมาทั้งชีวิต
อาชีพที่กำลังเลือนหายไปกับกระแสน้ำ
น่าเสียดายที่ปัจจุบัน คนทำอาชีพนักดำน้ำหัวครูลดน้อยลงเรื่อย ๆ คนรุ่นใหม่อาจไม่เลือกเดินเส้นทางนี้ เพราะเป็นงานหนัก เสี่ยง และรายได้ไม่แน่นอน บางคนเมื่อไม่มีงานจ้างก็ออกเรือหาปลา บางคนเดินทางไกลไปถึงปทุมธานี พระนครศรีอยุธยา หรือราชบุรี เพื่อดำน้ำหาของเก่าและรับจ้างตามพื้นที่ต่าง ๆ ใช้เวลาเป็นเดือนกว่าจะได้กลับบ้าน
แม้อาชีพนี้จะดูเนิบช้า เรียบง่าย และเหมือนอยู่คนละจังหวะกับชีวิตเมืองใหญ่ แต่ในความเรียบง่ายนั้นกลับมีคุณค่าอย่างลึกซึ้ง เพราะนี่คือภาพชีวิตของคนริมสายน้ำที่ต่อสู้กับธรรมชาติด้วยภูมิปัญญา ความอดทน และศรัทธาต่อวิชาชีพของตนเอง
ชุมชนมิตตคาม 1จึงไม่ใช่เพียงชุมชนริมแม่น้ำธรรมดา แต่เป็นพื้นที่ที่บอกเล่าเรื่องราวของคนตัวเล็ก ๆ ผู้ใช้ชีวิตผูกพันกับแม่น้ำเจ้าพระยาอย่างแนบแน่น เป็นชุมชนที่ทำให้เราเห็นว่า ใต้ผิวน้ำอันเงียบสงบ อาจซ่อนทั้งประวัติศาสตร์ ความทรงจำ และชีวิตของผู้คนไว้อย่างงดงาม
สำหรับผู้ที่สนใจสัมผัสวิถีชุมชนริมแม่น้ำเจ้าพระยา ชุมชนมิตตคาม 1 ตั้งอยู่บริเวณซอยสามเสน 13 ใต้สะพานกรุงธน หรือสะพานซังฮี้ สามารถเดินทางได้ทั้งรถส่วนตัว รถประจำทาง หรือเรือด่วนเจ้าพระยา แล้วต่อมายังชุมชน
บางครั้ง การท่องเที่ยวที่น่าจดจำที่สุด อาจไม่ใช่การไปยังสถานที่ใหญ่โตหรือโด่งดัง แต่อยู่ที่การได้มองเห็นชีวิตธรรมดาของผู้คน ที่มีเรื่องเล่าไม่ธรรมดาซ่อนอยู่ในทุกวันของพวกเขา......
สวัสดีคะอาจารย์ ขอร่วมติดตามเรื่องราวของชุมชนในกรุงเทพมหานครด้วยคน ด้วยความระลึกถึง