เกี่ยวข้าวนาตาแฮก : โดย วิรัตน์ คำศรีจันทร์  
                                                   เนื่องในวันพืชมงคลและพิธีแรกนาขวัญ พฤษภาคม ๒๕๕๓

 นาตาแฮก  : วิถีแห่งการน้อมตนต่อธรรมชาติและสิ่งที่มีคุณต่อการดำเนินชีวิต

นาตาแฮก เป็นสำเนียงลาวซึ่งมีความหมายในภาษาไทยว่านาแปลงแรก(ตาแฮก ในสำเนียงลาวจะออกเสียง ร และ ล เป็น ฮ) การทำนาในขั้นตอนต่างๆ นับแต่การไถนา ดำนา เกี่ยวข้าว นวดข้าว ตำข้าวและเริ่มกินข้าวใหม่ เหล่านี้ ชาวนาจะมีการปฏิบัติที่เป็นการแสดงความเคารพนอบน้อมต่อข้าว แม่พระโพสพ ที่นา ผืนดิน ฟ้า น้ำ ป่า เขา ธรรมชาติ รวมไปจนถึงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ตลอดจนแนวการปฏิบัติดีปฏิบัติชอบและสิ่งศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลายที่อยู่ในคติชาวบ้าน เนื่องในเทศกาลแห่งการผลิตในวิถีชีวิตของการกสิกรรมต่างๆ ที่สำคัญคือ เกี่ยวข้าวนาตาแฮกในหน้าเกี่ยวข้าว กับเมื่อเริ่มต้นดำนาซึ่งก็เรียกว่าดำนาตาแฮก 

ในหน้าไถนานั้นก็อาจมีการไถนาตาแฮกบ้างเช่นกัน แต่ก็อาจทดแทนด้วยการนำเอาเครื่องมือและอุปกรณ์การไถนามาทำพิธีแสดงความเคารพ รวมทั้งเกี่ยวหญ้าและตักน้ำให้วัวควายกินเพื่อเป็นการนอบน้อมต่อวัวควาย ดังนั้น จึงมักพบการเกี่ยวข้าวนาตาแฮกและดำนาตาแฮก ในหน้าเกี่ยวข้าวและดำนา มากกว่าฤดูกาลไถนาหรือนวดข้าว ฝัดข้าว ซึ่งจะมีพิธีอย่างอื่นมาแทน

  พิธีกรรมการดำนาตาแฮกและเกี่ยวข้าวนาตาแฮก 

ในการดำนาตาแฮก ชาวบ้านมักทำเครื่องหมายและสร้างขวัญกำลังใจเพื่อเริ่มต้นฤดูกาลเพาะปลูกอย่างง่ายๆโดยนำเอาแขนงไม้ไผ่แห้งมาปักที่มุมนาแปลงที่จะเริ่มต้นปักดำต้นข้าวลงไปเป็นแห่งแรก ปักแขนงไม่ไผ่ดังกล่าวลงไปที่หัวมุม แล้วเด็ดเอาใบข้าวมาม้วนทำเป็นวงกลมเล็กๆร้อยกันเป็นห่วงลูกโซ่เหมือนกับพวงมาลัยใบข้าวสอง-สามพวง ตั้งนโม ๓ จบ กล่าวบูชาพระรัตนตรัย บูชาแม่พระโพสพ แม่พระธรณี แม่พระคงคา เจ้าป่าเจ้าเขา บรรพบุรุษบุพการี และสิ่งศักดื์สิทธิ์ทั้งหลาย จากนั้นก็นำเอาพวงมาลัยใบข้าวดังกล่าวไปแขวนแขนงไม้ไผ่ แล้วเดินกลั้นใจลงไปปักดำต้นกล้าโดยหันหน้าออกจากมุมนาตาแฮกพอเป็นพิธีหนึ่งอึดใจ

การเกี่ยวข้าวนาตาแฮก มักมีการทำเครื่องมือและอุปกรณ์ที่พิถีพิถันมากขึ้น อาจทำงานฝีมือโดยสานไม้ไผ่ให้เป็นเรือนใส่รวงข้าวจากการเกี่ยวข้าวนาตาแฮก หรือใช้ไม้ทำเหมือนศาลพระภูมิ ปักที่หัวมุมผืนนาแปลงใดแปลงหนึ่งแล้วก็เดินกลั้นใจลงไปเกี่ยวข้าวหนึ่งกำมือขึ้นมาแล้ววางไว้ในศาลเพียงตาที่ทำขึ้น

 วิธีคิดและกระบวนการเรียนรู้

การดำนาตาแฮกและการเกี่ยวข้าวนาตาแฮก จัดว่าเป็นการสร้างขวัญกำลังใจ รวมทั้งแสดงถึงความสุขความรื่นรมย์ใจ ในหน้าดำนาก็เป็นการแสดงความสุขความรื่นรมย์ใจต่อความสมบูรณ์ของดินดำน้ำชุ่ม ในหน้าเกี่ยวข้าวก็มีความสุขความรื่นรมย์ใจที่ได้เห็นผลผลิตจากแรงกายแรงใจของตนงอกงามให้ได้เก็บเกี่ยว

ในแง่ของความเป็นเสรีชนนั้น ก็จัดว่าเป็นการสร้างเสริมกำลังใจเพื่อพึ่งพาการปฏิบัติด้วยหยาดเหงื่อแรงกาย ตลอดจนความทุ่มเทดั่งเป็นชีวิตจิตใจของตนเอง คิดค้นวิธีเสริมพลังใจเพื่อนำชีวิตตนเองด้วยการปฏิบัติ เป็นนายตนเองและสร้างพลังการปฏิบัติออกมาจากขวัญและกำลังใจตนเอง

ในแง่ที่เป็นการสะท้อนโลกทัศน์และชีวทัศน์นั้น การดำนาตาแฮกและการเกี่ยวข้าวนาตาแฮกนั้นสื่อถึงการจัดความสัมพันธ์ตนเองของมนุษย์กับธรรมชาติ รวมทั้งต่อสิ่งที่สูงส่งและอยู่เหนือกว่าความรู้ความเข้าใจของตนเองด้วยการน้อมตนลงให้กับธรรมชาติและสิ่งที่เป็นความศรัทธาอยู่เบื้องหน้า เป็นประธาน เป็นอันดับแรก มนุษย์อยู่ในฐานะผู้ได้รับการประทาน ต้องเรียนรู้เพื่อปรับตัวให้สมดุลและเกิดความเหมาะสมตามเงื่อนไขแวดล้อมของธรรมชาติ มีความนัยและแนวคิดเบื้องหลังเหมือนกับพิธีแรกนาขวัญ ที่ได้ทำเป็นพระราชพิธีลงมือทำนาครั้งแรกของพระยาแรกนา เพื่อเป็นกำลังใจและส่งสัญญาณเข้าสู่ฤดูกาลทำนาของสังคมเกษตรกรรม เช่นกัน

ในแง่วิถีประชาสังคม การให้ความนอบน้อมต่อธรรมชาติและความเป็นส่วนรวมที่ใหญ่กว่าตนเองของปัจเจกเป็นอันดับแรกหรือมาก่อนตนเอง รวมทั้งการให้ความเป็นตัวกูของกูอยู่ในอันดับหลังของสิ่งอื่นที่มีคุณต่อตนเองเช่นเดียวกับวิถีปฏิบัติในนาตาแฮกนี้ จะสะท้อนอยู่ในหลักการปฏิบัติต่อผู้อื่นและต่อความเป็นส่วนรวมอยู่เสมอของชาวบ้านไทย เช่น การตักบาตรและทำบุญก็จะทำด้วยข้าว แกง และอาหารคาวหวานที่เป็นทัพพีแรก ผลไม้ที่สุกรุ่นแรก หรือการทำสิ่งของส่วนรวม การทำไม้กระดานเพื่อสร้างสาธารณสมบัติ ก็จะเลือกส่วนที่ดีในอันดับแรกยกให้วัดหรือส่วนรวมก่อนตนเอง นาตาแฮกจึงเป็นส่วนหนึ่งในวิธีคิดที่มาจากจิตสำนึกสาธารณะที่มีอยู่แต่เดิมในวิถีชีวิตดั้งเดิมของชุมชน

ในแง่การบันทึก วิจัย และบอกกล่าวสื่อสารในชุมชนการผลิตของชาวบ้าน การดำนาตาแฮกและการเกี่ยวข้าวตาแฮก อาจไม่ได้เป็นที่เดิมและแปลงนาแปลงเดิมเสมอไป จึงมีบทบาทต่อการบันทึกให้ชาวบ้านหมายรู้นาตาแฮกในแต่ละปีว่ามีแบบแผนและความถี่อย่างไร ซึ่งทำให้ชาวบ้านมีข้อมูลทบทวนความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นทั้งต่อลักษณะความเป็นที่ลุ่มและที่ดอนของผืนนา และความอุดมสมบูรณ์ของน้ำท่า

นอกจากนี้ การเห็นเครื่องหมายที่เป็นสัญญาณการดำนาตาแฮกและเกี่ยวข้าวนาตาแฮก ก็จะเป็นการสื่อสารและบอกกล่าวถึงกันของชาวบ้านในทางอ้อม ให้รู้ถึงลำดับการทำนาและหากจำเป็นต้องมีการเอาแรงหรือลงแขกช่วยกัน ก็มีเกณฑ์ในการจัดลำดับก่อนหลังโดยดูจากความพร้อมของการลงมือดำนาตาแฮกและการเกี่ยวข้าวนาตาแฮก เป็นหลักอ้างอิงที่รู้กันทั่ว.

........................................................................................................................................................................

  แหล่งข้อมูล   : (๑) แม่บุญมา คำศรีจันทร์ (๒) พ่อใหญ่น้อง เจียมบัวศรี (ถึงแก่กรรมแล้ว) (๓) พ่อใหญ่บุญ (ถึงแก่กรรมแล้ว)
                             บ้านห้วยถั่วและบ้านตาลิน อำเภอหนองบัว จังหวัดนครสวรรค์
  เรียบเรียงและวาดภาพ   : วิรัตน์ คำศรีจันทร์ คณะสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล