จัดการศึกษาเรียนรู้ศิลปะอย่างเป็นองค์รวม : ครูสมบูรณ์ กล่ำสมบัติ

ผมกำลังทำวิจัยและถอดบทเรียนโครงการรณรงค์สร้างภาวะการปลอดบุหรี่ในกลุ่มเยาวชนโดยชมรมสร้างสุขภาพและเครือข่ายชุมชน ของกองสุขศึกษา กระทรวงสาธารณสุข โครงการนี้ทำให้ผมหวนรำลึกถึงครูศิลปะท่านหนึ่งอยู่เรื่อย คือ คุณครูสมบูรณ์ กล่ำสมบัติด้วยมูลเหตุหลายอย่างด้วยกัน

อย่างแรก โครงการนี้สนับสนุนงบประมาณเพื่อทำโครงการกิจกรรมโดยองค์การอนามัยโลก ซึ่งมี นายแพทย์ชัย กฤติยาภิชาติกุล จากสำนักงานผู้แทนองค์การอนามัยโลก กระทรวงสาธารณสุข เป็นผู้ประสานงาน เจ้าของโครงการกิจกรรมคือ กองสุขศึกษา กระทรวงสาธารณสุข และ เครือข่ายชุมชน ในพื้นที่ตัวอย่าง ๘ จังหวัดใน ๔ ภูมิภาคทั่วประเทศ ส่วนทีมผมในนามของมหาวิทยาลัยมหิดล เป็นทีมทำงานวิชาการเพื่อเสริมพลังเครือข่ายให้บรรลุผลที่ต้องการ จากนั้นก็จะถอดบทเรียนออกมาเป็นประสบการณ์ของประเทศไทย โดยมีศูนย์วิจัยและจัดการความรู้เพื่อควบคุมยาสูบ (ศจย) กับ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส) ให้การสนับสนุน เรียกว่าเป็นโครงการแบบเครือข่ายความร่วมมือระหว่างหลายหน่วยงานเพื่อทำงานด้วยกันอย่างบูรณาการ

นายแพทย์ชัย กฤติยาภิชาติกุลนี้ เป็นแพทย์อาวุโส พื้นเพท่านเป็นคนเชียงใหม่ เป็นแพทย์ที่ทำงานอย่างนักอุดมคติมาตลอดอายุการทำงานกว่า ๓๐ ปี  เป็นแพทย์ชนบทดีเด่นของคณะแพทยศาสตร์ศิริราช ซึ่งในรุ่นเดียวกับท่านนั้น ท่านขึ้นสู่การเป็นนายแพทย์สาธารณสุขจังหวัดด้วยอายุที่น้อยที่สุด ริเริ่มการทำงานและมีผลงานจากการบุกเบิกงานสาธารณสุขในชนบทให้ประสบความสำเร็จ เป็นตัวแบบระดับประเทศในหลายที่ที่ท่านไปทำงาน เคยไปเป็นหมอสถานีอนามัยในแหล่งกันดารที่อำเภอราศรีไศล จังหวัดศรีสะเกษ ซึ่งกลับทำให้ประชาชนในเมืองและในอำเภออื่นๆมุ่งไปใช้บริการการรักษาจากท่าน เคยเป็นผู้อำนวยการโรงพยาบาลจังหวัดแพร่ในรุ่นหลัง นายแพทย์อมร นนทสุต และ นายแพทย์มงคล ณ สงขลา ซึ่งเป็นผู้หลักผู้ใหญ่ในวงการสาธารณสุขและเป็นผู้นำการพัฒนาสุขภาพของประเทศมากมายหลายเรื่อง  

บุคลิกภาพของคุณหมอซึ่งมีความทุ่มเท จริงจัง แม่นยำ รอบด้าน มีความห่วงใยต่อสังคม เป็นคนสอนคนอย่างมีแรงบันดาลใจ เป็นนักสื่อสารและนักถ่ายทอดที่แจ่มแจ้ง ทำทุกอย่างให้เป็นโอกาสทำสิ่งสร้างสรรค์และส่งเสริมการได้สร้างคนอยู่ตลอดเวลา เหล่านี้ ทำให้ผมนึกถึงคุณครูสมบูรณ์ กล่ำสมบัติท่านมีบุคลิกหลายอย่างคล้ายกัน

อย่างที่สอง คุณครูสมบูรณ์ กล่ำสมบัติ รักสุขภาพและเป็นนักสร้างเสริมสุขภาพอยู่ในสายเลือด เป็นนักกีฬา เล่นกีฬาและออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ ท่วงท่าสมาร์ทอย่างกับสมบัติ เมทะนี ท่านไม่สูบบุหรี่และตามดูแลลูกศิษย์ลูกหาไม่ให้สูบบุหรี่อย่างเอาจริงเอาจัง อีกทั้งทำสารพัดที่จะไม่ให้ลูกศิษย์สูบบุหรี่ และ อย่างที่สาม คุณครูสมบูรณ์ กล่ำสมบัติ เคยเป็นคนเขียนรูปโปสเตอร์แสดงโทษภัยทั้งต่อสุขภาพและอื่นๆของการสูบบุหรี่ ให้กระทรวงสาธารณสุขและหลายหน่วยงานใช้รณรงค์ให้คนเลิกสูบบุหรี่ทั่วประเทศ เมื่อกว่า ๓๐ ปีก่อน 

ทั้งบุคลิกภาพและการเกี่ยวข้องกับเรื่องรณรงค์บุหรี่-สุขภาพ ที่คล้ายกัน เหล่านี้ ทำให้ต้องคิดถึงและรำลึกถึงคุณครู

คุณครูสมบูรณ์ กล่ำสมบัติ เป็นครูศิลปะของผมเมื่อเรียนระดับประกาศนียบัตรวิชาชีพ แผนกศิลปหัตถกรรม วิทยาลัยเทคนิคราชบุรีก่อนหน้าที่ท่านจะไปเป็นครูอยู่ที่ราชบุรีนั้น ท่านเป็นอาจารย์ของโรงเรียนเพาะช่าง กรุงเทพฯ เป็นลูกศิษย์ของศาสตราจารย์เฉลิม นาคีรักษ์และครูศิลปะที่มีชื่อเสียงของประเทศรุ่นเก่าก่อนทั้งของเพาะช่างและศิลปากรหลายท่าน

เมื่อครั้งที่รัฐบาลมีนโยบายให้กระทรวงศึกษาธิการกระจายการศึกษาของเพาะช่างในระดับพื้นฐาน ๓ ปีแรกไปยังโรงเรียนเทคนิคและวิทยาลัยอาชีวศึกษาในภูมิภาคต่างๆ และให้โรงเรียนเพาะช่างปรับปรุงหลักสูตรจัดการศึกษาในขั้นสูงต่อยอดจากสถาบันการศึกษาในภูมิภาค คุณครูสมบูรณ์ กล่ำสมบัติ ก็ลาออกจากโรงเรียนเพาะช่างและกลับไปบุกเบิกการจัดการศึกษาสาขาศิลปหัตถกรรม โดยก่อตั้งแผนกศิลปหัตถกรรมขึ้นที่วิทยาลัยเทคนิคราชบุรี ซึ่งราชบุรีนี้เป็นบ้านเกิดของท่าน

คุณครูสมบูรณ์ กล่ำสมบัติ เปิดการเรียนการสอนหลักสูตรศิลปหัตถกรรม ที่วิทยาลัยเทคนิคราชบุรี เป็น ๑ ใน ๑๒ แห่งที่เปิดขึ้นพร้อมกันเป็นรุ่นแรกทั่วประเทศตามภูมิภาคต่างๆ โดยระยะแรกนั้นยังไม่มีสถานที่ ต้องไปใช้สถานที่ชั้นสองของอาคารเก่าโรงเรียนการช่างสตรีราชบุรี ท่านเป็นบุคลากรคนแรกซึ่งทำหน้าที่ทุกอย่างเบ็ดเสร็จด้วยตนเอง ทั้งเป็นหัวหน้าแผนก เป็นผู้สอนวิชาพื้นฐานและวิชาเฉพาะทางศิลปหัตถกรรมทุกวิชา ทั้งการวาดเส้น สีน้ำ การปั้น การหล่อ การออกแบบและเขียนแบบ ทฤษฎีศิลปะ ทฤษฎีกายวิภาคสำหรับนักเรียนศิลปะ การเขียนสีฝุ่น การเขียนสีน้ำมัน ยามว่างก็นำนักเรียนปั้นและหล่อหุ่นสำหรับใช้เป็นอุปกรณ์การเรียนการสอนซึ่งถ้าหากซื้อก็จะต้องเป็นงบประมาณนับแสนบาท ผมเข้าไปเป็นนักเรียนรุ่นแรกเมื่อปี ๒๕๑๙และเป็นคนหนึ่งที่ได้รับศึกษาอบรมจากท่านอย่างเข้มข้นโดยเฉพาะวิธีครูพักลักจำ

ผมเคยนั่งเขียนแมลงกลางคืนที่คลานมาตรงหน้า เขียนแล้วเขียนเล่าติดต่อกันหลายคืน แล้วก็เด็ดใบไม้ใบเดียวมานั่งเขียนเป็นวันๆเพื่อศึกษาองค์ประกอบทางศิลปะและความเปลี่ยนแปลงในธรรมชาติจากสัมผัสตรง โดยเริ่มเขียนตั้งแต่เป็นใบสดๆกระทั่งเปลี่ยนรูปทรง เหี่ยว และแห้งหงิกงอไปตรงหน้า ได้เห็นพัฒนาการต่อเนื่องผ่านการวาดรูปที่เปลี่ยนแปลงไปทีละนิดจนแทบไม่รู้สึก หลายร้อยภาพ ซึ่งทำให้ได้ความซาบซึ้งพอสมควรสำหรับคิดเป็นภาพและการใช้มือวาดรูปได้อย่างใจสั่ง ซึ่งก็ด้วยได้แรงบันดาลใจจากความจริงจังของคุณครูนั่นเอง 

คุณครูสมบูรณ์สมบูรณ์ กล่ำสมบัติ ต้องสอนและดูแลทุกอย่างสำหรับการจัดการศึกษาสาขาศิลปหัตถกรรมเมื่อแรกเริ่ม ต่อมาทางกระทรวงศึกษาธิการก็ส่งคุณครูประวิทย์ จำปาทอง ผู้เขียนหนังสือ โรงเรียนนกหวีด ซึ่งเป็นสื่อขยายเสียงและถ่ายทอดเรื่องราวของโรงเรียนในชนบทต่างๆของประเทศที่คนในวงการศึกษาและนักอ่านในอดีตรู้จักกันอย่างแพร่หลาย ไปเป็นศึกษาธิการจังหวัดที่จังหวัดราชบุรี พอเห็นสภาพแล้ว คุณครูประวิทย์ จำปาทอง เลยหาโอกาสไปช่วยสอนและช่วยเป็นกำลังสนับสนุนทางด้านต่างๆอย่างใกล้ชิดอีกคนหนึ่ง แล้วต่อมาก็ได้คุณครูท่านที่สองไปช่วยคือ คุณครูวิมลศรี ยุกตะนันท์ รวมทั้งได้การสนับสนุนครูฝึกสอนจากโรงเรียนเพาะช่างด้วย ทำให้มีคนร่วมจัดการเรียนการสอนซึ่งขยายตัวเพิ่มขึ้นกระทั่งครบ ๓ ชั้นปีและมีนักเรียนรอบเช้าบ่ายรวม ๓ ชั้นปีเกือบ ๑๕๐ คน

การจัดการเรียนการสอน รวมทั้งการบุกเบิกแผนกศิลปหัตถกรรมของวิทยาลัยเทคนิคราชบุรีของคุณครูสมบูรณ์ กล่ำสมบัติ เป็นที่ประทับใจทั้งต่อวิทยาลัยและต่อผู้ผ่านการศึกษาจากศิลปหัตถกรรมราชบุรีทุกคน เป็นพื้นฐานที่มั่นคงซึ่งทำให้ปัจจุบันได้พัฒนาเป็นคณะวิชาหนึ่ง  มีอาคารสถานที่อย่างเป็นสัดส่วนทั้งห้องเรียน ห้องปฏิบัติการศิลปะทุกสาขา และห้องปฏิบัติการคอมพิวเตอร์อาร์ต ตลอดจนมีทรัพยากรการเรียนการสอนที่พรักพร้อม

ผลงานนักเรียนอันเกิดจากความทุ่มเทมากมายของท่านเป็นที่รู้จักแพร่หลายทั้งในจังหวัดและในภูมิภาคตะวันตก รวมทั้งด้วยความเป็นเลิศหลายด้านของท่านเอง ก็ทำให้วิทยาลัยเทคนิคราชบุรีมีบทบาทในงานต่างๆของจังหวัดผ่านการบริการทางวิชาการด้านศิลปะและหัตถกรรม เช่น การทำป้ายและตบแต่งโรงพยาบาล สถานที่ราชการ และหน่วยงานสาธารณะ  การจัดเวทีและตบแต่งห้องประชุม การทำสื่อและป้ายโฆษณาประชาสัมพันธ์  การมีพระบรมฉายาลักษณ์ของทั้งสองพระองค์ในงานพิธีสำคัญต่างๆ ของทุกภาคส่วนในจังหวัดและของวิทยาลัยเขียนด้วยสีน้ำมันจากฝีมืออาจารย์ ซึ่งนอกจากไม่เคยมีมาก่อนในราชบุรีและยากที่จะได้เห็นในแหล่งที่มิใช่กรุงเทพฯแล้ว ผู้ที่ได้เห็นต่างก็ตระหนักว่าเป็นฝีมือชั้นครูของโรงเรียนเพาะช่าง

นอกจากความเป็นเลิศทางด้านศิลปะแทบจะทุกสาขาแล้ว ทางด้านกีฬาของคุณครูสมบูรณ์ กล่ำสมบัติก็นับว่าสุดยอด ท่านเป็นโค๊ชและพี่เลี้ยงการฝึกเทนนิสของลูกสาว ส่งให้ลูกสาวขึ้นไปเป็นนักเทนนิสระดับทีมชาติไทย อีกทั้งอดีตก็เป็นนักมวยสมัครเล่นและนักเล่นกล้าม เลยก็เป็นครูผู้ฝึกกีฬามวย ส่งให้กีฬามวยของวิทยาลัยเทคนิคราชบุรีมีชื่อเสียงทั้งในระดับภูมิภาคและระดับประเทศ ซึ่งมือที่จับพู่กันกับกีฬามวยที่ดุดันเข้มแข็งนั้น ไม่น่าจะไปด้วยกันอย่างเป็นเลิศทั้งสองด้านในคนเดียวกันได้เลย แต่ก็เป็นข้อยกเว้นสำหรับกรณีคุณครู

คุณครูสมบูรณ์ กล่ำสมบัติ เป็นครูศิลปะที่สืบทอดแนวทางของศาสตราจารย์เฉลิม นาคีรักษ์ อีกทั้งธำรงขนบความเป็นสถาบันศิลปะเก่าแก่ของเพาะช่างอย่างหนักแน่น เคร่งครัด มีมาตรฐานสูงทุกด้านทั้งด้านการศึกษาวิชาการ ฝีมือ ภาวะผู้นำและสำนึกความรับผิดชอบต่อสังคม ความมีระเบียบวินัย ความสุภาพอ่อนน้อม รู้กาละเทศะ ความเป็นคนดี คุณครูมักย้ำอยู่เสมอว่าการเป็นจิตรกรและศิลปินไม่จำเป็นต้องมีรูปลักษณ์ที่ดูมอมแมม ผมยาว แปลกแยกและเป็นอิสระจากโลกรอบข้าง ท่านไม่เพียงสอนและเข้มงวดกับนักเรียนนักศึกษา แต่ท่านทำและนำปฏิบัติไปด้วยทุกอย่าง ท่านพิถีพิถันต่อการแต่งกายให้สุภาพเรียบร้อย สะอาดหมดจรด อุปกรณ์และการเขียนภาพต้องสะอาด จานสีและพู่กันต้องสะอาด ทำงานเป็นระบบระเบียบ

ท่านลงทุนออกแบบขาหยั่งนั่งเขียนสีน้ำและจานสีสำหรับเขียนสีน้ำอย่างมืออาชีพ แล้วเดินไปขอให้ช่างทำรางน้ำฝนในราชบุรีทำจานสีด้วยสังกะสีสำหรับเด็กนักเรียนศิลปะของราชบุรีทุกคน ซึ่งคงจะมีอยู่แห่งเดียวของประเทศและเป็นอุปกรณ์ที่ไม่มีที่ใดในโลกเพราะออกแบบและทำด้วยงานฝีมือทั้งหมดทุกชิ้น ทำให้มีอุปกรณ์ที่ดีและมีมาตรฐาน ทว่า ด้วยราคาสำหรับเด็กนักเรียนอาชีวะซึ่งโดยมากจะมาจากครอบครัวที่ยากจนและขาดแคลนโอกาส

ทุกอริยาบทและทุกกิจกรรมในชีวิต ท่านทำให้เป็นโอกาสทำงานและสอนลูกศิษย์ไปด้วยอยู่ตลอดเวลา หากสอนเขียนภาพ จะเริ่มจากบรรยายหลักการให้ฟัง จากนั้นก็จะจัดบรรยากาศเหมือนเป็นกลุ่มคุยถ่ายทอดประสบการณ์ให้กัน สอนวิธีคิด มีตัวอย่างภาพให้ดู เสร็จแล้วก็พาไปนั่งดูที่หุ่นของจริง ชี้ให้ดูทีละจุด อธิบายทฤษฎีศิลปะและเทคนิคการทำที่ปรากฏบนของจริงให้เห็นเป็นฉากๆ ซึ่งเวลาท่านสอนและทำมือทำไม้ประกอบ พวกผมมักบอกว่าเห็นภาพมืออาจารย์เป็นพู่กันไปด้วยเลยทีเดียว พอเริ่มเขียน ท่านก็นั่งเขียนนำไปก่อน เขียนให้ดู จากนั้นก็นั่งเขียนไปด้วยกัน เป็นทั้งครู ผู้ปกครอง พี่เลี้ยง และแบบอย่างเพื่อเรียนรู้จากการใช้ชีวิตไปด้วยกัน

ท่านให้ความสำคัญไปหมดแม้แต่สภาพแวดล้อมและการปลูกฝังรสนิยมความละเมียดละไม เพื่อให้สะท้อนสู่จิตใจของผู้เรียนแล้วสื่อออกมาให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับการทำงานศิลปะ ไม่ว่าจะเป็นการกำกับแสงเงาที่ดีสำหรับการเขียนรูปด้วยวิธีการต่างๆ ยิ่งไปกว่านั้น ท่านถึงกับนำเอาเครื่องเล่นแผ่นเสียงและเครื่องเล่นเทปเสียงแบบม้วนซึ่งเป็นสมบัติส่วนตัว มาเปิดสร้างบรรยากาศการทำงานให้กับนักเรียน ก่อนเปิดแทบทุกครั้ง ท่านก็มักพูดแนะนำเพลงและวิธีการฟัง เพลงที่นำมาเปิดก็มักเป็นเพลงที่ให้ความสุนทรีย์สำหรับความเป็นสมาธิและอยู่กับการเขียนภาพอย่างลึกซึ้ง เช่น เพลงของ มรว.ถนัดศรี สวัสดิวัสดิ์ | สุเทพ วงศ์กำแหง | ชรินทร์ นันทนาคร บางครั้งท่านก็เอาเมาท์ออร์แกนมาเป่าสลับกับพูดถึงเพลงและบริบทแวดล้อมทางสังคมที่ร่วมสมัยอยู่กับเพลง ท่านเป็นครูที่มีพลังต่อการสอนและวางตนเองให้เป็นสภาพแวดล้อมส่งเสริมการเรียนรู้เพื่อพัฒนาตนเองของผู้เรียนอย่างสูงสุดจริงๆ

ผลของการสอนและการจัดกระบวนการเรียนรู้อย่างเป็นองค์รวม ผสมผสานองค์ประกอบทั้งหมดทั้งในและนอกห้องเรียน รวมทั้งเน้นการได้ปฏิบัติและออกไปใช้ความรู้ความสามารถให้เกิดประโยชน์ในโลกความเป็นจริงทั้งระดับท้องถิ่นและระดับประเทศ เมื่อจบการศึกษาแล้ว ก็ทำให้ลูกศิษย์รุ่นแรกของคุณครูจากแผนกศิลปหัตถกรรม วิทยาลัยเทคนิคราชบุรี สามารถสอบแข่งขันกับสถานศึกษาต่างๆทั่วประเทศ เข้าศึกษาต่อในโรงเรียนเพาะช่างได้ทั้งหมดทุกคน

เมื่อจบการศึกษาในขั้นสูง ลูกศิษย์ของคุณครูแต่ละรุ่นได้ออกไปมีบทบาทอยู่ในวงการศิลปะ วงการศึกษา การออกแบบแฟชั่นและผลิตภัณฑ์ วงการสื่อและอีกหลายวงการทั้งในและต่างประเทศ เช่น ร่วมก่อตั้งและเปิดสาขาศิลปกรรม วิทยาลัยอาชีวศึกษากาญจนบุรี สาขาศิลปหัตถกรรม วิทยาลัยอาชีวศึกษา สงขลา หลายคนออกไปเป็นนักธุรกิจ ประกอบการด้านศิลปหัตถกรรม รวมทั้งหลายคนกลับไปเป็นครูผู้สอนที่ราชบุรีสืบต่อจากคุณครู เหล่านี้เป็นต้น กล่าวได้ว่าส่งผลสืบเนื่องต่อการพัฒนาให้กับสังคมได้มากมาย

ผมเป็นหนึ่งในลูกศิษย์รุ่นแรกของคุณครู ซึ่งไม่น่าเชื่อว่า กว่า ๓๐ ปีผ่านไป ผมกำลังมานั่งทบทวนข้อมูลและองค์ความรู้เกี่ยวกับเรื่องบุหรี่ สภาวการณ์สุขภาพของประชากรไทยและทั่วโลกที่เกี่ยวเนื่องกับบุหรี่ อย่างที่คุณครูเคยทำให้กับสังคมและได้สาธิตให้ผมกับเพื่อนๆได้ดู มีสื่อหลายชุดและวิธีการทางศิลปะหลายวิธีที่ผมใช้ในโครงการวิจัย รวมทั้งคู่มือชุดหนึ่งที่ผมกับกองสุขศึกษา องค์การอนามัยโลก กับศูนย์วิจัยและจัดการความรู้เพื่อควบคุมยาสูบ จะจัดทำและพิมพ์เผยแพร่สนับสนุนคนทำงานในชุมชนท้องถิ่นทั่วประเทศ แม้เป็นสิ่งเล็กน้อยมากแต่ก็รู้สึกว่าได้สืบทอดสิ่งที่คุณครูท่านเคยทำให้แก่สังคมในวงกว้าง

การนำเอาวิชาความรู้ที่ร่ำเรียนมาจากครูไปทำให้เกิดประโยชน์แก่สังคมและน้อมรำลึกถึงคุณครู ให้ความรู้สึกทั้งการเป็นงานสำคัญต่อส่วนรวม พร้อมกับเป็นปฏิบัติบูชาแด่คุณครูอีกโสตหนึ่ง.