วทัญญู

14285

true วันนี้ วันพระ... ก็ได้นำเอาบท กาเล ททนฺติ สปญฺญา วทญฺญู วีตมจฺฉรา... ขึ้นมาเป็นหัวข้อในการแสดงธรรม เฉพาะคำว่า วทญฺญู หรือภาษาไทยนำมาใช้ตั้งชื่อตรงตัวว่า วทัญญู ซึ่งก็เห็นอยู่ทั่วไป เป็นคำที่ต้องอธิบายเพิ่มเติม จึงถือโอกาสนำมาเล่าซ้ำที่นี้... วทัญญู แปลตามศัพท์ว่า ผู้รู้ซึ่งคำพูด โดยมาจาก วทะ แปลว่า คำพูด และ ญู แปลว่า รู้ (วทะ + ญู = วทัญญู) ดังมีอรรถวิเคราะห์ว่า... <ul> <li>วทํ ชานาตีติ วทญฺญู</li> <li>ผู้ใดย่อมรู้ซึ่งคำพูด ดังนั้น ผู้นั้น ชื่อว่า วทัญญู (ผู้รู้ซึ่งคำพูด)</li> </ul>   อย่างไรก็ตาม วทัญญู เมื่อเพ่งโดยอรรถ ท่านก็แปลว่า คนใจบุญ คนมีน้ำใจ คนเอื้อเฟื่อ เผื่อแผ่ คนใจดี ... จึงทำให้งงได้ว่ามันเป็นอย่างนั้นได้อย่างไร จาก ผู้รู้ซึ่งคำพูด จึงมากลายเป็น คนใจดี คนใจบุญ... เป็นต้น สำหรับผู้เขียนเอง ตอนที่เรียนบาลี เมื่อแปลคำอธิบายตามคัมภีร์ก็ไม่ค่อยเห็นด้วยนักเพราะเข้าไม่ถึง แต่เมื่อจำเป็นต้องนำมาแสดงธรรมจึงต้องตีความให้แตก ซึ่งผู้เขียนก็ขยายความทำนองว่า ญาติหรือเพื่อนเก่าแก่มาเยี่ยมที่บ้าน หลังจากพูดคุยกันแล้ว เค้าก็เล่าให้ฟังว่า <ul> <li>"ตอนนี้ค่อนข้างลำบาก ลูกเข้าโรงเรียนใหม่ต้องใช้จ่ายเงินเยอะ บ้านที่ผ่อนไว้ก็ยังค้างอยู่ รถก็ยังผ่อนไม่ขาด แถมตนเองก็มีโรคประจำตัว..."</li> </ul> ถ้าเป็นไปทำนองนี้ เราก็พอจะรู้จากคำพูดได้ว่าญาติหรือเพื่อนที่มาหาเรานั้นเดือดร้อน ต้องการความช่วยเหลือ แต่ไม่กล้าพูดตรงๆ จึงได้ช่วยเหลือไปตามสมควรเท่าที่พอจะช่วยได้... ถ้าเป็นอย่างนี้ก็จัดว่า วทัญญู คือ รู้ซึ่งคำพูด (แต่ถ้าแกล้งเมินเฉย เอาหูทวนลม หรือบ่ายเบี่ยงไปพูดเรื่องอื่น ก็ไม่ชื่อว่า วทัญญู)   อนึ่ง คัมภีร์บางแห่งยกประเด็นว่า แม้พระ-เณรที่อุ้มบาตรมายืนอยู่หน้าบ้านตอนเช้า เราเห็นแล้วทราบได้ทันทีว่า "ท่านมาบิณฑบาต" จึงได้จัดหาสิ่งของใส่บาตรตามสมควร... แม้อย่างนี้ก็จัดว่า วทัญญู ผู้รู้ซึ่งคำพูด เช่นเดียวกัน เฉพาะประเด็นนี้ ผู้เขียนเพิ่มเติมว่า คำพูดหรือถ้อยคำนั้น เกิดจากวจีกรรม แต่อาจแสดงออกทางวาจาหรือกายก็ได้ เช่น ถ้าเพื่อนชวนเราว่า ไปทะเลหรือไม่ ? เมื่อเราตอบว่า ไม่ไป ก็จัดเป็นวจีกรรมเป็นไปทางวจีทวาร... แต่ถ้าเราไม่พูดอะไร เพียงแต่สั่นศรีษะ ก็จัดเป็นวจีกรรมเป็นไปทางกายทวาร เพราะเป็นการให้รู้ว่าเป็นการปฏิเสธการชักชวนเช่นเดียวกัน... ซึ่งก็เหมือนกับที่พระ-เณรมาบิณฑบาตตอนเช้า ท่านขอเช่นเดียวกัน เพียงแต่ไม่ได้ขอด้วยวาจาเพราะขอด้วยกายนั่นเอง สรุปว่า วทัญญู แปลว่า ผู้รู้ซึ่งคำพูด นั่นคือ รู้คำพูดที่ผู้อื่นแสดงออกมาเพื่อให้เราช่วยเหลือบางสิ่งบางอย่าง ถ้าใครแกล้งไม่รู้ ไม่ช่วยเหลือก็ไม่จัดเป็นวทัญญู ซึ่งการเป็นวทัญญูตามนัยนี้ ตรงกับสำนวนแบบไทยๆ ว่า คนใจดี คนใจบุญ คนมีน้ำใจ คนชอบช่วยเหลือเผื่อแผ่ผู้อื่น นั่นแล..

2009-10-18T22:08:21+07:00

วทัญญู false 306800

true

false

2009-10-19T06:15:03+07:00

วทัญญู

14285

true บทอาราธนาธรรมที่ใช้อยู่ปัจจุบัน คือ <ul> <li>พฺรหฺมา จ โลกาธิปตี สหมฺปติ</li> <li>กตฺอญฺชลี อนฺธิวรํ อยาจถ</li> <li>สนฺตีธ สตฺตาปฺปรชกฺขชาติกา</li> <li>เทเสตุ ธมฺมํ อนุกมฺปิมํ ปชํ</li> </ul> มีประเด็นที่ผู้เขียนสงสัยอยู่ตั้งแต่เริ่มเรียนภาษาบาลี และความสงสัยนี้ก็ยังมิได้คลี่คลาย จนกระทั้งคืนก่อนจะนำเอาคาถานี้มาเป็นหัวข้อแสดงธรรม จึงได้ค้นคว้าอีกครั้ง ก็ไปเจอบทความวิจารณ์ไว้ (<a href="http://www.navy.mi.th/navic/document/880308a.html" target="_blank">คลิกที่นี้</a>) เมื่อสืบค้นต่อไปก็ทำให้ความสงสัยที่เก็บงำมานานคลี่คลายไปได้... อนึ่ง คาถาเดิมของบทอาราธนาธรรมนี้ มีที่มาจากพระไตรปิฏก และอรรถกาก็ได้อธิบายไว้ ผู้สนใจจะอ่านในส่วนนี้ก็ (<a href="http://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=33.2&i=1&p=2" target="_blank">คลิกที่นี้</a>) ส่วนในบันทึกนี้ จะวิจารณ์ที่ผู้เขียนเคยสงสัยเท่านั้น... อนฺธิวรํ คำนี้แปลว่าอย่างไร ? เพราะผู้เขียนแปลไม่ถูก แต่เมื่อมาทราบว่า คำเดิมในพระไตรปิฏกคือ อนธิวรํ และเป็นคุณนามของพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้เขียนก็สว่างโล่งทันที เพราะสามารถตั้งวิเคราะห์ในใจได้ทำนองว่า... <ul> <li>น อิมินา ภควตา อธิกตโร วโร อตฺถีติ อนธิวโร (ภควา)</li> <li>ความประเสริฐอันยิ่งกว่า กว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ ย่อมมี หามิได้ ดังนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ ชื่อว่า อนธิวโร (มีผู้ประเสริฐยิ่งกว่าหามิได้)</li> </ul> การทำตัวก็ น +อธิวโร = อนธิวโร ( น เป็นศัพท์ปฏิเสธ เมื่อเข้าสมาส ถ้ามีสระอยู่ข้างหลัง ให้แปลง น เป็น อน ) แค่นี้ ก็สำเร็จ...   แต่ปัจจุบันที่เราใช้กันอยู่แปลงเป็น อนฺธิวโร (อนฺธิวรํ) ผู้เขียนแปลยังไงก็ไม่ถูก เพราะไปหลงกับศัพท์ว่า อนฺธ อนฺธิ ซึ่งแปลว่า มืดบอด  ... อนฺธิวโร จะแปลว่า ผู้มืดบอดอย่างประเสริฐ หรือ ผู้ประเสริฐด้วยความมืดบอด ก็กระไรอยู่... จากบทอาราธนาธรรมนี้ สะท้อนให้เห็นได้ว่า บทสวด บทอาราธนา หรือคาถาต่างๆ ที่เราใช้อยู่นั้น มีที่ผิดเพี้ยนจากคัมภีร์เดิมอยู่ด้วย แต่เราใช้กันมานานแล้ว ไม่รู้ว่าเปลี่ยนแปลงมาตั้งแต่เมื่อไหร่... บางอย่างก็พอทราบเค้าเงื่อนถึงสาเหตุการเปลี่ยนแปลงได้... บางอย่างก็ไม่อาจทราบสาเหตุเบื้องต้นได้ว่า คนโบราณท่านจงใจเปลี่ยนเพราะเหตุไร ?... หรือบางอย่างก็ได้เพียงแต่คาดหมายว่า อาจเปลี่ยนแปลงมาเพราะความพลั้งเผลอ เป็นต้น อย่างไรก็ตาม ผู้เขียนและบรรดาท่านอื่นๆ แม้จะพอรู้บ้างว่า ที่จุดนั้นไม่ถูกต้อง หรือผิดแผกไปจากคัมภีร์ แต่เกือบทุกท่านก็ยังคงสวดอยู่ตามที่เคยหัดท่องหัดสวดมา ยกเว้นผู้หนักแน่นบางท่านเท่านั้นที่ไม่ยอม ก็คงต้องปล่อยให้ท่านยึดถือไปตามประสาท่านเถิด

2009-07-28T18:54:11+07:00

พฺรหฺมา จ โลกาธิปตี (คำอาราธนาธรรม) false 281033

2009-08-01T16:02:21+07:00

false

2009-07-28T19:09:00+07:00

พฺรหฺมา จ โลกาธิปตี (บทอาราธนาธรรม)

14285

true ข้อความนี้มักมีผู้นำไปอ้างเสมอในการสอนธรรมเชิงปฏิบัติ วันนี้ก็มีผู้สงสัยถามมาว่า คำไหนที่แปลว่า มีความเพียรเผากิเลสให้เร่าร้อน เพราะมองไม่เห็นศัพท์เลย ศัพท์ใดกันแน่ที่แปลว่า ความเพียร เผา และ กิเลส (ถามมาทาง Email ซึ่งผู้เขียนบอกหลายครั้งแล้วว่า ไม่ตอบคำถามหรือไม่รับปรึกษาปัญหาทุกกรณีผ่านทาง Email)... แต่ประเด็นนี้ ผู้เขียนเห็นว่าสำคัญ จึงใคร่จะใช้บันทึกนี้ขยายความย่อๆ เพื่อคลายความสงสัย... อาตาปี สมฺปชาโน สติมา ข้อความนี้ปรากฎอยู่ในพระไตรปิฏกหลายที่ ส่วนที่นิยมอ้างนั้น มาจาก มหาสติปัฏฐานสูตร ผู้สนใจจะอ่าน <a href="http://84000.org/tipitaka/pitaka_item/sutta_line.php?B=10&A=6257" target="_blank">คลิกที่นี้</a> โดยพระสูตรนี้ ท่านแปลข้อความนี้สั้นๆ ดังนี้ <ul> <li>อาตาปี = มีความเพียร</li> <li>สมฺปชาโน = มีสัมปชัญญะ</li> <li>สติมา = มีสติ </li> <li>อาตาปี สมฺปชาโน สติมา = มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ</li> </ul>   ในประเด็นที่ถามมา สำหรับผู้เป็นมหาเปรียญนั้น มิใช่เรื่องยากหรือลึกลับเลย เพราะสามารถตอบได้ทันทีว่าศัพท์ว่า อาตาปี นี้แหละ ที่แปลว่า มีความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลส หรือ มีความเพียรย่างกิเลสให้เร่าร้อน และอาจแปลสั้นๆ พอได้ความว่า มีความเพียร อาตาปี มาจากรากศัพท์ว่า ตปฺ ซึ่งศัพท์นี้ถ้าจะแปลเป็นศัพท์ที่ไม่ต้องเรียกหากรรมของประโยค (intransitive verb) ก็จะแปลว่า ร้อน ... แต่ถ้าแปลเป็นศัพท์ที่เรียกหากรรมของประโยค (Transitive verb) ก็จะแปลว่า เผา ... ส่วน อา เป็น อุปสัคใช้นำหน้ารากศัพท์ในความหมายว่า ทั่ว. ยิ่ง. ขยายความว่า ทั่วทั้งหมด ทั่วทุกอย่าง หรือ ยิ่งๆ ขึ้นไป นั่นคือ ช่วยหนุนให้รากศัพท์มีความหนักแน่นยิ่งขึ้น แต่อุปสัคนั้น บางครั้งจะไม่แปลออกความหมายก็ได้เพื่อมิให้รกเรื้อเกินไป และครั้งนี้ผู้เขียนก็จะไม่แปล... อาตาปี เป็นศัพท์ตัทธิต ซึ่งเดิมเป็นศัพท์นามกิตก์ว่า อาตาโป (อาตาปะ) โดยมีการตั้งวิเคราะห์ว่า... <ul> <li>กิเลเส อาตปติ เตนาติ อาตาโป</li> <li>บุคล ย่อมเผา ซึ่งกิเลสทั้งหลาย ด้วยความเพียรนั้น ดังนั้น ความเพียรนั้น ชื่อว่า อาตาปะ (เป็นเครื่องเผากิเลส)</li> </ul> <ul> <li>กิเลเส อาตาเปติ เตนาติ อาตาโป</li> <li>บุคล ยังกิเลสทั้งหลาย ย่อมให้เร่าร้อน ด้วยความเพียรนั้น ดังนั้น ความเพียรนั้น ชื่อว่า อาตาปะ (เป็นเครื่องยังกิเลสให้เร่าร้อน)</li> </ul> ตามนัยนามกิตก์นี้ จะเห็นว่าคำว่า อาตาปะ เป็นคำคุณนามขยายความเพียร โดยถ้าแปลว่า เผา ก็จะได้ว่า (ความเพียร) เป็นเครื่องเผากิเลส ... ถ้าแปลว่า ร้อน ก็จะได้ว่า (ความเพียร) เป็นเครื่องยังกิเลสให้เร่าร้อน   จาก อาตาโป ซึ่งเป็นศัพท์นามกิตก์นั้น ก็ตั้งวิเคราะห์ตามนัยตัทธิตได้อีกครั้งว่า.. <ul> <li>อาตาโป ตสฺส อตฺถีติ อาตาปี</li> <li>ความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลส ของบุคลนั้น มีอยู่ ดังนั้น บุคลนั้น ชื่อว่า อาตาปี (มีความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลส)</li> </ul> <ul> <li>อาตาโป ตสฺส อตฺถีติ อาตาปี</li> <li>ความเพียรเป็นเครื่องยังกิเลสให้เร่าร้อน ของบุคลนั้น มีอยู่ ดังนั้น บุคลนั้น ชื่อว่า อาตาปี (มีความเพียรเป็นเครื่องยังกิเลสให้เร่าร้อน) </li> </ul> ตามนัยตัทธิตนี้ อาตาปี จะแปลงมาเป็นคำคุณนามขยายบุคล โดยถ้าแปลว่า เผา ก็จะได้ว่า (บุคล) มีความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลส... แต่ถ้าแปลว่า ร้อน ก็จะได้ว่า (บุคล) มีความเพียรเป็นเครื่องยังกิเลสให้เร่าร้อน   สรุปว่า อาตาปี ถ้าจะแปลให้ได้ความสั้นๆ ก็ มีความเพียร ... แต่ถ้าจะแปลออกศัพท์ ก็อาจยักเยื้องไปตามโวหารได้ เช่น มีความเพียรเป็นเครื่องย่างกิเลสให้เร้าร้อน มีความเพียรเผาผลาญกิเลส ฯลฯ... อีกอย่างหนึ่ง ศัพท์บาลีที่แปลว่า ความเพียร นั้นก็มีหลายศัพท์ แต่มิใช่ว่าบางศัพท์จะใช้แทนกันได้ (สอบบาลีประโยคสูงๆ ใช้ศัพท์ผิดคำเดียว ท่านอาจปรับตกได้ โดยให้ความเห็นว่าไม่สมภูมิรู้ หรือผิดหลักธรรม)...  เหมือนดังภาษาไทยว่า กิน แดก ฉัน ยัด ทาน รับ รับทาน รับประทาน เสวย ฯลฯ ในภาษาไทย ต้องใช้ให้ถูกกาลเทศะ... ประมาณนั้น อนึ่ง อีก ๒ ศัพท์ คือ สติมา (มีสติ) และ สัมปชาโน (มีสัมปชัญญะ) ขอผ่าน... แต่ยืนยันว่าที่ท่านแปลนั้นถูกต้อง

2009-07-04T20:09:19+07:00

อาตาปี สัมปะชาโน สะติมา false 273554

2009-08-27T12:11:33+07:00

false

2009-07-04T20:15:56+07:00

อาตาปี สัมปะชาโน สะติมา

14285

true ในวรรณกรรมบาลี มีศัพท์ที่ใช้เรียกนักบวชมากมาย โดยบางศัพท์นั้นใช้เรียกนักบวชทั่วไป ส่วนบางศัพท์ก็ใช้เรียกเฉพาะนักบวชบางประเภทเท่านั้น และศัพท์เหล่านี้ก็มีมีกระจายอยู่ทั่วไปในวรรณกรรมภาษาไทยที่เกี่ยวข้องกับศาสนา เฉพาะบันทึกนี้ จะนำเสนอคำว่าอิสิและฤาษี อิสิ เป็นคำบาลี ส่วน ฤาษี (ฤษี) เป็นคำสันสกฤต มีคำแปลและความหมายเหมือนกัน... ก่อนอื่นนั้น ขอนอกประเด็นนิดหน่อยสำหรับผู้สนใจเฉพาะ กล่าวคือ อักษรว่า อิ ในคำบาลีนั้น บางครั้งจะเป็น ฤ ในคำสันสกฤต ซึ่งคำเหล่านี้ที่ปรากฎดาษดื่นในภาษาไทยคือ อิทธิ - ฤทธิ์ (เคยเล่าไว้ <a href="http://gotoknow.org/blog/bali/73653" target="_blank">คลิกที่นี้</a>) อิสิ (หรือในสันสกฤตว่า ฤษี) มาจากรากศัพท์ว่า อิสฺ ใช้ในความหมายว่า แสวงหา เมื่อมาใช้เป็นชื่อคนก็คือ ผู้แสวงหา ดังมีวจนัตถะ ว่า... <ul> <li>สีลาทิคุเณ เอสติ คเวสตีติ อิสิ</li> <li>ผู้ใดย่อมแสวงหา คือย่อมค้นหา ซึ่งคุณมีศีลเป็นต้น ดังนั้น ผู้นั้นชื่อว่า อิสิ (ผู้แสวงหาคุณมีศีลเป็นต้น)</li> </ul> ถ้าใครจำได้คงจะรู้ว่า อิตถี หรือ สตรี ก็มาจาก อิสฺ รากศัพท์เหมือนกัน นั่นคือ อิตถีและสตรีก็แปลว่าผู้แสวงหา แต่สิ่งที่แสวงหานั้นแตกต่างไปจากอิสิและฤาษี (ศัพท์ว่าอิตถีและสตรีเคยเล่าไว้แล้ว ผู้สนใจ <a href="http://gotoknow.org/blog/bali/71804" target="_blank">คลิกที่นี้</a>)   อนึ่ง อิสฺ รากศัพท์นี้ นอกจากใช้ในความหมายว่า แสวงหา แล้ว... ยังใช้ในความหมายว่า ปรารถนา และ ไป ได้อีกด้วย ซึ่งมีวจนัตถะ แตกต่างไปจากมติข้างต้นดังนี้ <ul> <li>สุคตึ อิสติ คจฺฉตีติ อิสิ</li> <li>ผู้ใดย่อมไป คือย่อมถึง ซึ่งสุคติ ดังนั้น ผู้นั้นชื่อว่า อิสิ (ผู้ไปถึงสุคติ)</li> </ul> ตามนัยนี้ หมายความว่าอิสิหรือฤาษีนั้นย่อมไปสู่สุคติคือภพชาติที่ดีแน่นอน... ยกเว้นฤาษีลวงโลก ฤาษีลวงเหี้ย อาจมิได้ไปสู่สุคติตามที่ว่า...   <ul> <li>นิพฺพานํ อิจฺฉตีติ อิสิ</li> <li>ผู้ใดย่อมปรารถนา ซึ่งพระนิพพาน ดังนั้น ผู้นั้นชื่อว่า อิสิ (ผู้ปรารถนาพระนิพพาน)</li> </ul> ตามนัยนี้ หมายความว่าอิสิหรือฤาษีนั้นคือผู้ที่ดำเนินชีวิตเพื่อพระนิพพานซึ่งเป็นอุดมคติทางพระพระพุทธศาสนา (แต่ถ้าเป็นฤาษีในลัทธิศาสนาอื่น ก็อาจแปลงจากพระนิพพานเป็นอุดมคติของศาสนานั้นๆ เช่น ปรารถนาความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับพรหมัน)   สรุปว่า อิสิ หรือ ฤาษี มีคำแปลสามนัย กล่าวคือ <ul> <li>ผู้แสวงหาคุณมีศีลเป็นต้น</li> <li>ผู้ไปถึงสุคติ</li> <li>ผู้ปรารถนาพระนิพพาน</li> </ul>   อนึ่ง ในสำนวนไทยว่า อิอิ ซึ่งใช้เพื่อแสดงความรู้สึกบางอย่างมีการเย้าแหย่ หยอกล้อ หรือหงุดหงิด เป็นต้นนั้น ไม่ตรงกับความหมายว่า อิสิ ในภาษาบาลี... แต่ในวรรณกรรมบาลีมีสำนวนว่า หุ หุ ซึ่งเป็นการแสดงอารมณ์เหมือนกัน ซึ่งผู้เขียนมีความเห็นว่าน่าจะเป็นไปทำนองเดียวกับสำนวนว่า อิอิ ในภาษาไทย...

2009-02-02T21:53:01+07:00

อิสิ ฤาษี false 239202

2009-05-01T17:08:18+07:00

false

2009-02-02T21:53:35+07:00

อิสิ ฤาษี

14285

true ศัพท์นี้อาจไม่คุ้นเคยนักสำหรับคนทั่วไป สำหรับผู้สนใจเรื่องนี้ อาจอ่านได้จากพระไตรปิฏกซึ่งประมวลไว้เฉพาะหมวดหนึ่งเรียกว่า อนมตัคคสังยุตต์ ( <a href="http://84000.org/tipitaka/pitaka_item/v.php?B=16&A=4730&Z=5111" target="_blank">คลิกที่นี้</a> มี ๒๐ พระสูตร ) ในที่นี้ จะขยายความเฉพาะศัพท์เท่านั้น อนมตัคคะ แปลตามตัวว่า มีเบื้องต้นและที่สุดอันบุคลไปตามอยู่รู้ไม่ได้แล้ว โดยเป็นศัพท์คุณนามขยายคำนาม เท่าที่เคยเจอ มักจะใช้ขยายคำว่า สงสาร กาล และ ธรรม ซึ่งเมื่อถือเอาตามนี้ ก็อาจผูกศัพท์ได้ว่า <ul> <li>อนมตัคคสงสาร = สงสารมีเบื้องต้นและที่สุดอันบุคลไปตามอยู่รู้ไม่ได้แล้ว </li> <li>อนมตัคคกาล = กาลมีเบื้องต้นและที่สุดอันบุคลไปตามอยู่รู้ไม่ได้แล้ว</li> <li>อนมตัคคธรรม = ธรรมมีเบื้องต้นและที่สุดอันบุคลไปตามอยู่รู้ไม่ได้แล้ว</li> </ul>   เมื่อแรกหัดแปลบาลีนั้น นักเรียนมักจะท่องศัพท์นี้ เจอครั้งหนึ่งก็ท่องครั้งหนึ่ง จึงอาจกล่าวได้ว่า สำหรับผู้ที่ผ่านการเรียนบาลีจนกระทั้งเป็นมหาเปรียญนั้น จะท่องคำแปลศัพท์นี้ได้ทุกคน... แต่มิใช่ว่าจะเข้าใจและอธิบายศัพท์นี้ได้ทุกคน... <ul> <li>อนุ + อมตะ + อัคคะ = อนมตัคคะ</li> </ul> <ul> <li>อนุ = น้อย, ภายหลัง, ตาม (เป็นอุปสัค)</li> <li>อมตะ = ไม่รู้แล้ว (เป็นกิริยากิตก์)</li> <li>อัคคะ = เบื้องต้นและที่สุด (เป็นคำสมาส)</li> </ul>   โดยคำนี้ มีอรรถวิเคราะห์เป็นลำดับดังนี้ <ul> <li>ปุพฺโพ เจว อคฺโค จาติ อคฺคํ</li> <li>เบื้องต้นด้วยนั่นเทียว ที่สุดด้วย ดังนั้น ชื่อว่า อัคคะ (เบื้องต้นและที่สุด)</li> </ul> คำว่า อัคคะ นี้ เรียกกันว่า เอกเสสสมาส บุพพโลปะ คือ คำสมาสที่เหลือบทสรุปเพียงบทเดียว โดยลบบทข้างหน้า (ปุพพะ - เบื้องต้น) ออกไป คงเหลือแต่ที่เป็นบทข้างหลัง (อัคคะ - ที่สุด) แต่เมื่อแปลก็ให้แปลเต็ม คือแปลว่า เบื้องต้นและที่สุด   <ul> <li>อนุคจฺฉนฺเตน (ปุคฺคเลน) อมตํ อคฺคนฺติ อนมตคฺคํ</li> <li>เบื้องต้นและที่สุด (อันบุคล) ไปตามอยู่ รู้ไม่ได้แล้ว ดังนั้น ชื่อว่า อนมตัคคะ (เบื้องต้นและที่สุดอันบุคลไปตามอยู่รู้ไม่ได้แล้ว)</li> </ul> คำว่า อนุคจฺฉนฺเตน ซึ่งแปลว่า ไปตามอยู่ นั้น จะนำมาแต่เพียงอุปสัคคือ อนุ เท่านั้น แล้วก็นำมาทำการสนธิตามหลักไวยากรณ์จะได้ว่า อนุ + อมตะ =  อนมตะ และ อนมตะ + อัคคะ = อนมตัคคะ ตามลำดับ...   อนมตัคคะ (เบื้องต้นและที่สุดอันบุคลไปตามอยู่รู้ไม่ได้แล้ว) ยังเป็นคำนาม เมื่อต้องการทำให้เป็นคุณนามตัวใดก็ต้องนำไปวิเคราะห์อีกครั้ง เช่น <ul> <li>อนมตคฺคํ ตสฺส อตฺถีติ อนมตคฺโค (สํสาโร)</li> <li>เบื้องต้นและที่สุดอันบุคลไปตามอยู่รู้ไม่ได้แล้ว แห่งสงสารนั้น มีอยู่ ดังนั้น สงสารนั้น ชื่อว่า อนมตัคคะ (มีเบื้องต้นและที่สุดอันบุคลไปตามอยู่รู้ไม่ได้แล้ว)</li> </ul> <ul> <li>อนมตคฺคํ ตสฺส อตฺถีติ อนมตคฺโค (กาโล)</li> <li>เบื้องต้นและที่สุดอันบุคลไปตามอยู่รู้ไม่ได้แล้ว แห่งกาลนั้น มีอยู่ ดังนั้น กาลนั้น ชื่อว่า อนมตัคคะ (มีเบื้องต้นและที่สุดอันบุคลไปตามอยู่รู้ไม่ได้แล้ว)</li> </ul> <ul> <li>อนมตคฺคํ ตสฺส อตฺถีติ อนมตคฺโค (ธมฺโม)</li> <li>เบื้องต้นและที่สุดอันบุคลไปตามอยู่รู้ไม่ได้แล้ว แห่งธรรมนั้น มีอยู่ ดังนั้น ธรรมนั้น ชื่อว่า อนมตัคคะ (มีเบื้องต้นและที่สุดอันบุคลไปตามอยู่รู้ไม่ได้แล้ว)</li> </ul> วิเคราะห์ตามนัยนี้ เป็นตัทธิต ชนิดตทัตสัตถิตัทธิต ใช้สำหรับทำคำนามให้เป็นคุณนาม เพื่อนำไปใช้ขยายคำนามตามความต้องการ...   ความเห็นส่วนตัว ศัพท์ว่า อนมตัคคะ นี้ บ่งชี้ถึงความเชื่อเรื่องการเวียนว่ายตายเกิดในพระพุทธศาสนา... และให้สละการค้นหาสาเหตุในอดีตเพราะไม่อาจค้นไปถึงต้นตอคือเบื้องต้นได้ และไม่ควรคาดคะเนไปถึงอนาคตเพราะไม่อาจค้นไปถึงจุดหมายคือที่สุดได้... โดยควรจะพิจารณาปัจจุบัน กล่าวคือ ขณะนี้ ซึ่งทุกสิ่งทุกอย่าง (โดยเฉพาะอย่างยิ่งความคิดของเรา) ที่กำลัง เกิดดับ เกิดดับ อยู่ทุกขณะ... ประมาณนั้น

2008-12-09T23:11:08+07:00

อนมตัคคธรรม false 228507

2008-12-12T13:29:04+07:00

false

2009-03-19T14:22:04+07:00

อนมตัคคธรรม

14285

true วันนี้ไปร่วมทอดกฐินวัดสุวรรณคีรี หลังจากฉันข้าวเสร็จก็ไปยังกองอำนวยการเพื่อจะร่วมอนุโมทนาตามธรรมเนียม ซึ่งกองประชาสัมพันธ์ก็อยู่ที่นี้... เมื่อพี่ท่านเจ้าอาวาสเข้ามา คุณโยมที่มาช่วยเป็นโฆษกงานวัดจึงเอาใบฏีกามาถามพี่ท่านว่า พระธรรมกถึกที่จะมาเทศน์นี้มีฉายาว่าอย่างไร ? พี่ท่านก็ยิ้มๆ แล้วบอกว่า พระธรรมกถึกไม่มีฉายา พลางหันมายิ้มกับผู้เขียนแล้วพูดว่า ไม่รู้จะอธิบายอย่างไร ? ผู้เขียนจึงจำเป็นต้องสอดเข้าไปว่า พระธรรมกถึกก็คือพระนักเทศก์ พระนักเทศก์นั่นแหละเรียกว่าพระธรรมกถึก... ธรรมกถึก เป็นคำที่มาจากบาลีว่า ธัมมกถิก (ธมฺมกถิโก) และคนโบราณคงจะออกเสียงไม่ค่อยคล่องนัก จึงได้เพี้ยนมาเป็น ธัมมกถึก หรือ ธรรมกถึก ... คงจะทำนองเดียวกับคำว่า กุญแจ ซึ่งเพี้ยนมาจาก กุญจิกา ซึ่งผู้เขียนเคยเล่าไว้ <a href="http://gotoknow.org/blog/bali/210574" target="_blank">(คลิกที่นี้)</a> หรืออาจเทียบเคียงกับคำว่า ไอศกรีม ที่เพี้ยนมาเป็น ไอติม ธรรมกถึก หรือ ธัมมกถิก แปลว่า ผู้มีวาจาเป็นเครื่องกล่าวซึ่งธรรม ซึ่งถ้าแปลอย่างนี้จัดเป็นศัพท์ตัทธิตที่มาจากสมาสอีกชั้นหนึ่ง ดังอรรถวิเคราะห์ว่า... <ul> <li>ธมฺมสฺส กถา ธมฺมกถา</li> <li>วาจาเป็นเครื่องกล่าว ซึ่งธรรม ชื่อว่า ธัมมกถา</li> </ul> <ul> <li>ธมฺมกถา ตสฺส อตฺถีติ ธมฺมกถิโก</li> <li>วาจาเป็นเครื่องกล่าวซึ่งธรรม ของภิกษุนั้น มีอยู่ ดังนั้น ภิกษุนั้น ชื่อว่า ธัมมกถิกะ</li> </ul>   แต่บางมติก็บอกว่า ไม่ต้องวิเคราะห์เป็นตัทธิต โดยวิเคราะห์เป็นนามกิตก์ได้เลย ดังนี้ <ul> <li>ธมฺมํ กเถตีติ ธมฺมกถิโก</li> <li>ผู้ใดย่อมกล่าว ซึ่งธรรม ดังนั้น ผู้นั้น ชื่อว่า ธัมมกถิกะ</li> </ul>   ตามที่วิเคราะห์มามี ๒ มติ คือ <ul> <li>ธมฺมกถิโก = ผู้มีวาจาเป็นเครื่องกล่าวซึ่งธรรม (ตัทธิต) </li> <li>ธมฺมกถิโก = ผู้กล่าวซึ่งธรรม (นามกิตก์)</li> </ul> หรืออาจแปลยักย้ายไปอย่างอื่นได้อีก แต่ความหมายก็มิได้ต่างไปจากนี้... ในการเรียนบาลีนั้น สำหรับนักเรียนบาลีชั้นเริ่มต้น แปลทำนองไหนก็ได้ ถ้าอาจารย์ผู้ตรวจพิจารณาแล้วเห็นว่าสามารถตั้งวิเคราะห์ได้ก็ไม่ถือว่าผิด ส่วนบาลีชั้นสูงนั้น มักจะแปลทับศัพท์ว่า ธรรมกถึก ตามสำนวนนิยมในภาษาไทย... อนึ่ง จากประสบการณ์วันนี้ จะเห็นได้ว่า คำศัพท์ (หรือเรื่องอื่นๆ) นั้น คนที่อยู่ในแวดวงนั้นๆ อาจคุ้นเคยและรู้เรื่องดี แต่ผู้ที่อยู่นอกแวดวงออกไป หรือเพิ่งเข้ามาเป็นสมาชิกใหม่อาจไม่รู้ก็ได้... ซึ่งเรื่องนี้ก็เป็นเรื่องธรรมดา ไม่ควรไปกล่าวหาหรือตำหนิว่าเรื่องแค่นี้ก็ไม่รู้...

2008-10-19T21:39:08+07:00

ธรรมกถึก false 217616

2008-10-21T11:41:17+07:00

false

2008-10-19T21:39:08+07:00

(พระ) ธรรมกถึก

14285

false มีชาวบ้านผู้สนใจใคร่จะเรียนบาลีได้สอบถามมาเสมอ ซึ่งผู้เขียนก็ลำบากใจที่จะแนะนำ นอกจากว่าให้ไปสมัครเรียนตามมหาวิทยาลัยซึ่งบางแห่งก็เปิดสอนอยู่ หรือไม่ก็ไปสมัครเรียนตามสำนักเรียนในวัดต่างๆ ที่เปิดสอนกระจายอยู่ทั่วประเทศไทย และเมื่อวานก็มีอีเมล์ถามมาอีก ดังนั้น บันทึกนี้ จึงถือโอกาสเล่าโครงสร้างของภาษาบาลีสำหรับผู้สนใจเพื่อจะเป็นแนวทางนำไปศึกษาต่อได้... จะรู้ภาษาบาลีหรือแปลบาลีแต่งบาลีได้ ต้องเริ่มต้นด้วยการเรียนไวยากรณ์ (ความหมายของคำว่า ไวยากรณ์ แปลว่า ทำเนื้อความให้แจ่มแจ้ง ผู้สนใจ <a href="http://gotoknow.org/blog/bali/83117" target="_blank">คลิกที่นี้</a> ) ซึ่งจำแนกได้ ๔ หมวด กล่าวคือ <ul> <li>อักขรวิธี</li> <li>วจีวิภาค</li> <li>วากยสัมพันธ์</li> <li>ฉันทลักษณ์</li> </ul> ........... อักขรวิธี ว่าด้วยระเบียบอักษร มี ๒ เรื่อง ได้แก่... สมัญญาภิธาน ว่าด้วยลำดับของสระและพยัญชนะตามที่เข้าใจกัน ซึ่งในบาลีนั้น มีสระ ๘ ตัว พยัญชนะ ๓๓ ตัว... มีรายละเอียดเช่นเสียงสั้นเสียงยาว แหล่งที่เกิด หรือการซ้อนตัว ฯลฯ สนธิ ว่าด้วยการเชื่อมต่ออักษร เช่น ลบสระข้างหน้าแล้วทำสระข้างหลังให้ยาวขึ้นมา แปลงตัวหนึ่งเป็นอีกตัวหนึ่งได้อย่างไรบ้าง ฯลฯ อักขรวิธีนี้ไม่ยากนัก ผู้สนใจอาจไปซื้อหนังสือมาอ่านเล่นๆ ได้ ซึ่งมีส่วนสำคัญเยอะที่ต้องจำได้ขึ้นใจเพื่อนำไปใช้... .............. วจีวิภาค ว่าด้วยการจำแนกถ้อยคำที่ใช้พูด มี ๕ เรื่อง ได้แก่... นาม ว่าด้วยคำนามที่ใช้เป็นชื่อสิ่งต่างๆ ซึ่งจำแนกรายละเอียดออกไปหลายอย่าง เช่น นามนาม สรรพนาม คุณนาม... ซึ่งคำนามเหล่านี้ ก่อนนำไปใช้ต้องประกอบด้วย ลิงค์ วจนะ และ วิภัตติ... ลิงค์คือเพศ นั่นคือ คำนามในภาษาบาลีจะมีเพศ (ผู้รู้บอกว่าเหมือนภาษาฝรั่งเศษ) การกำหนดรู้เพศต้องดูที่ การันต์ ซึ่งหมายถึงสระที่สุดศัพท์... เรื่องนามนี้ ปัญหาก็คือการนำไปแจกวิภัตติ ซึ่งต้องท่องแบบให้ได้ เช่น ปุริโส ปุริสา ปริสํ ปุริเส... ซึ่งผู้สนใจและมีเชาว์ปัญญาอยู่บ้าง อาจขอคำแนะนำจากผู้รู้แล้วไปฝึกท่องฝึกทำด้วยตนเองได้... แต่ถ้าไม่จำพวกนี้ ก็ไม่ต้องพูดถึงการเรียนบาลีอีกต่อไป... อนึ่ง ยังมีจำนวนนับในภาษาบาลีซึ่งเรียกกันว่า สังขยา ก็สอดแทรกอยู่ในเรื่องนี้ ซึ่งต้องท่องจำ และนำไปแจกทำนองเดียวกับคำนามข้างต้น... นอกนั้นก็ยังมีคำนามอีกหมวดหนึ่งซึ่งไม่ต้องนำมาแจกทำนองนี้ เรียกว่า อัพยยศัพท์ ได้แก่ อุปสัค นิบาต ปัจจัย ซึ่งอัพยยศัพท์ทั้งหมดนี้ ก็ต้องท่องจำเช่นเดียวกัน...      อาขยาต ว่าด้วยคำกิริยาหลัก นั้นคือ ในหนึ่งประโยคจะมีคำที่เป็นกิริยาหลักอยู่ตัวเดียวเท่านั้น ซึ่งเกือบทั้งหมดจะเป็นกิริยาอาขยาต โดยแต่ละตัวนั้นจะบ่งบอกองค์ประกอบ ๘ ประการเป็นอย่างน้อย เช่น พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ ... คจฺฉามิ เป็นกิริยาอาขยาต แยกเป็น คม+อ+มิ = คจฺฉามิ ซึ่งมาจาก คมฺ ธาตุ(รากศัพท์) ในความหมายว่า ถึง., อ ปัจจัยบ่งบอกว่าเป็น กัตตุวาจก.,  มิ วิภัตติ บ่งบอกว่าเป็น อุตตมบุรุษ ปัจจุบันกาล เอกวจนะ และจัดเป็นปรัสสบท เรื่องอาขยาตนี้ ระยะแรกค่อนข้างสับสน แต่ถ้าขยันค้นและหมั่นสังเกตก็ไม่ยาก... แต่ก็ต้องท่องพวกปัจจัยและวิภัตติให้ได้ดังใจ เพื่อจะนำไปใช้ได้คล่อง...   กิตก์ ว่าด้วยคำศัพท์ที่ลงด้วยปัจจัยกิต ซึ่งจำแนกเป็นสองส่วน กล่าวคือ ส่วนที่เป็นนามกิตก์ซึ่งนำไปใช้เป็นนาม และกิริยากิตก์ซึ่งนำไปใช้เป็นกิริยา... นามกิตก์ เป็นการศึกษาถึงที่มาของคำนามทั่วไปจนถึงรากศัพท์ของคำนั้นๆ เช่น บาลี แปลว่า รักษาพระพุทธพจน์ (พุทธวจนํ ปาเลตีติ ปาลี เคยเล่าไว้ <a href="http://gotoknow.org/blog/bali/68497" target="_blank">คลิกที่นี้</a> ) ซึ่งคำศัพท์ในเรื่องเล่าภาษาบาลีเกือบทั้งหมดที่ผู้เขียนตั้งวิเคราะห์ (หรือวจนัตถะ) ไว้นั้น ก็คือนามกิตก์นี้เอง กิริยากิตก์ เป็นการนำรากศัพท์มาประกอบเป็นกิริยาขยายความในระหว่างประโยค แต่บางตัวก็สามารถเป็นกิริยาหลักได้... นามกิตก์นั้น ระยะแรกค่อนข้างเข้าใจยากในระเบียบการแปลและการปรุงศัพท์ แต่เมื่อเข้าใจแล้วก็ทำให้สนุกเพลิดเพลินได้ ส่วนกิริยากิตก์นั้นไม่ยากท่องเฉพาะปัจจัยและที่แปลงนิดหน่อยก็ทำความเข้าใจได้แล้ว... สำหรับนักเรียนบาลี ถ้าเรียนจบเรื่องกิตก์แล้ว ก็อาจเริ่มหัดแปลบาลีผิดๆ ถูกๆ ได้แล้ว และหลักสูตรเร่งรัดโดยมาก เมื่อเรียนถึงเรื่องกิตก์ก็มักจะให้นักเรียนหัดแปลประโยคหรือนิทานเรื่องง่ายๆ ด้วย และเริ่มแนะนำหลักการแปลควบคู่ไปด้วย...   สมาส ว่าด้วยการผสมคำศัพทตั้งแต่สองศัพท์ขึ้นไปเป็นศัพท์เดียว เช่น พุทฺธสฺส วจนํ พุทฺธวจนํ (พระดำรัส ของพระพุทธเจ้า ชื่อว่า พุทธพจน์) นั้นคือ พุทธวจนํ เป็นคำสมาส เรียกว่า ฉัฎฐีตัปปุริสสมาส เรื่องสมาสนี้ สามารถเรียนเองได้ จากหนังสือที่มีผู้เขียนอธิบายไว้หลายสำนวน แต่จะเรียนได้ดีก็ต้องจำชื่อของสมาสทั้งหมดและตัวอย่างของสมาสแต่ละอย่างไว้ เพราะศัพท์สมาสบางคำนั้นมีคำศัพท์ผสมกันหลายคำ เรียกกันว่าสมาสหลายชั้นหรือสมาสท้อง เช่น อหิวาตกโรค จัดเป็นสมาสท้อง แปลว่า โรคอันเกิดแต่ลมมีพิษเพียงดังพิษแห่งงู (เคยเล่าแล้ว <a href="http://gotoknow.org/blog/bali/88586" target="_blank">คลิกที่นี้</a>)   ตัทธิต ว่าด้วยการใช้ปัจจัยแทนคำศัพท์บางคำ เช่น นาวิโก (นาวา + อิก) แปลว่า ผู้ข้ามด้วยเรือ, ผู้อยู่ในเรือ, ผู้มีเรือ ฯลฯ... ซึ่ง นาวา แปลว่า เรือ ส่วน อิก เป็นปัจจัยใช้แทนข้อความอื่นได้ตามความเหมาะสม... โดย นาวิโก นี้ อาจแปลให้ตรงกับสำนวนไทยได้ว่า ชาวเรือ (คำว่า ชาว ในภาษาไทยนี้ มีผู้ให้ความเห็นว่าทำหน้าที่เหมือนปัจจัยในตัทธิต ดังเช่นในภาษาไทยว่า ชาวเรือ ชาวประมง ชาวสวน ชาวเมือง ชาวไทย ฯลฯ) เรื่องตัทธิตนี้ อาจง่ายที่สุด เพราะถ้าเรียนมาถึงนี้แล้วก็จะทำความเข้าใจได้เอง แต่การต้องจำชนิดของตัทธิตและปัจจัยทั้งหมดก็ยังเป็นความสำคัญที่มิอาจหลีกเลี่ยงได้ ............ วากยสัมพันธ์ ว่าด้วยโครงสร้างประโยคและความเชื่อมโยงของถ้อยคำทั้งหมด... ซึ่งเมื่อเริ่มหัดแปลก็จะต้องทำความเข้าใจเรื่องนี้ เช่น <ul> <li>ธนํ เม อตฺถิ</li> <li>ธนํ อันว่าทรัยพ์ เม ของฉัน อตฺถิ มีอยู่</li> </ul> ถ้าแปลอย่างนี้คำว่า เม เชื่อมโยงเข้ากับคำว่า ธนํ ซึ่งเรียกตามสัมพันธ์ว่า เม เป็นสามีสัมพันธะของ ธนํ   <ul> <li>ธนํ เม อตฺถิ</li> <li>ธนํ อันว่าทรัพย์ อตฺถิ มีอยู่ เม แก่ฉัน</li> </ul> ถ้าแปลอย่างนี้ คำว่า เม เชื่อมโยงเข้ากับคำว่า อตฺถิ ซึ่งเรียกตามสัมพันธ์ว่า เม เป็นสัมปทานะใน อตฺถิ   ผู้ที่สามารถแต่งแปลบาลีได้ดีในเบื้องต้นและอาจเรียนไปถึงชั้นสูงๆ ได้ไม่ยาก เพราะมีความเข้าใจเรื่องวากยสัมพันธ์นี้เอง ส่วนผู้ที่ไม่เข้าใจนั้น มักจะเรียนไปได้ไม่ไกลนัก... ซึ่งจะเข้าใจได้นอกจากค้นคว้าขบคิดแล้ว ต้องอาศัยชั่วโมงแปลเยอะๆ ด้วย นั่นคือ ถ้าเพียงแต่ค้นคว้าและขบคิด หรือเพียงแต่ขยันแปลอย่างเดียว ก็มิอาจชำนาญในเรื่องนี้ได้ ........... และสุดท้าย ฉันทลักษณ์ ว่าด้วยการแต่งร้อยกรองในภาษาบาลี ซึ่งเป็นเรื่องชั้นสูง ผู้ที่แปลคัมภีร์ได้แล้ว และสนใจเรื่องนี้ อาจทำความเข้าใจและฝึกหัดเองได้ไม่ยาก... อย่างไรก็ตาม ภาษาบาลี เมื่อแปลงมาเป็นภาษาไทย ก็ย่อมมีการตัดต่อแต่งเติมหรือเพี้ยนไปจากเดิม ซึ่งผู้สนใจก็ต้องหมั่นสังเกตพิจารณาเอาเอง... ตามที่เล่ามา ก็ยังไม่รู้ว่า ผู้ที่สนใจใคร่จะเรียนบาลีนั้น สนใจแค่ไหน เพียงใด และอย่างไรกันแน่... อย่างไรก็ตาม บันทึกนี้อาจพอเป็นแนวทางสำหรับผู้สนใจในเบื้องต้นได้บ้าง...

2008-10-17T23:46:20+07:00

แนะนำการเรียนภาษาบาลี false 217276

2009-04-28T16:47:25+07:00

true

false

2009-04-28T17:57:28+07:00

แนะนำการเรียนภาษาบาลี

14285

true ผู้ที่ผ่านมาเยี่ยมบันทึกของผู้เขียนเป็นประจำ คงจะเคยเห็นว่าผู้เขียนใช้ศัพท์นี้เป็นปกติ ส่วนความหมายที่ผู้เขียนใช้นั้น อาจเป็นไปได้ทั้งเชิงบวกหรือเชิงลบ ดังเรื่องราวในบันทึกนี้... อนุโมทนา เป็นคำที่ใช้กันติดปากสำหรับบรรดานักบุญหรือผู้คุ้นเคยอยู่กับวัด เพียงแต่ความหมายและความเข้าใจในภาษาไทยอาจแตกต่างไปบ้างจากภาษเดิม และอาจมีรายละเอียดปลีกย่อยลงไปอีกเมื่อเพ่งเฉพาะท้องถิ่นที่ใช้ ดังเช่น ภาษาถิ่นปักษ์ใต้ (โดยเฉพาะจังหวัดสงขลา) จะพูดกันสั้นๆ ว่า โมนา นั่นคือ ลดรูปลดเสียง จาก... <ul> <li>อนุโมทนา - โมนา</li> </ul> ดังเช่นสำนวนว่า... <ul> <li>เฮ ! ฉานอีไปทอดถิ่นวัดโคะ ใครอี โมนา มั้งฮะ ? ( นี้ ! ฉันจะไปทอดกฐินวัดพระโคะ ใครจะร่วมทำบุญบ้าง ?)</li> <li>โมนา ไปกับบ้านออกแล้ว ทำเล่าก็ได้ ชาติหน้าจะได้พบกันเล่า ! (ร่วมทำบุญไปกับบ้านออกแล้ว ทำอีกก็ได้ ชาติหน้าจะได้พบกันอีก)</li> </ul> โมนา ซึ่งรูปลดเสียงมาจาก อนุโมทนา ตามที่เล่ามา น่าจะหมายถึง ร่วมทำบุญ หรือ บริจาค... ............ คำว่า อนุโมทนา มาจาก มุทะ รากศัพท์ซึ่งใช้ในความหมายทำนองว่า พอใจ. ยินดี. ชื่นชอบ. โดยมี อนุ ซึ่งบ่งชี้ความหมายว่า ตาม เป็นอุปสัคนำหน้า <ul> <li>อนุ+มุทะ+ยุ = อนุโมทนา (แปลงสระ อุ เป็น โอ แล้วแปลง ยุ ปัจจัยเป็น อนะ ตามหลักไวยากรณ์)</li> </ul> โดยมีวจนัตถะว่า... <ul> <li>กุสลกมฺมํ อนุโมทติ ตายาติ อนุโมทนา</li> <li>บุคลย่อมยินดีตาม ซึ่งกุสลกรรม ด้วยกิริยานั้น ดังนั้น กิริยานั้นชื่อว่า อนุโมทนา (เป็นเหตุตามยินดี)</li> </ul> อนุโมทนา ซึ่งแปลตรงตัวว่า ตามยินดี หรือ ยินดีตาม แต่ถ้าจะแปลใ้ห้ได้สำนวนไทยน่าจะแปลว่า พลอยยินดี พลอยชื่นชม ด้วยความเต็มใจ  หรือ เห็นชอบด้วย .......... ส่วนสาเหตุที่ศัพท์นี้ได้รับการนิยมจนพูดกันติดปาก ผู้เขียนคิดว่าเพราะการพลอยยินดีหรือพลอยชื่นชมในกุศลกรรม คือสิ่งที่เป็นบุญ สิ่งดีๆ ที่คนอื่นทำนั้น จัดเป็นบุญอย่างหนึ่ง เรียกว่า <ul> <li>ปัตตานุโมทนามัย - บุญสำเร็จด้วยการอนุโมทนาส่วนบุญ</li> </ul> กล่าวคือ เมื่อใครทำบุญหรือทำความดีแล้วต้องการจะเผื่อแผ่บุญหรือความดีนั้นให้เรา ซึ่งเรียกกันว่า ปัตติทานมัย (บุญสำเร็จด้วยการให้ส่วนบุญ)... ถ้าเรายินดีเห็นชอบเห็นสมในความดีของเค้า เราก็มักจะรับคำว่า สาธุ !  หรือ อนุโมทนา สาูธุ ! นั่นคือ การพลอยยินดีในส่วนบุญหรือความดีนั้น ซึ่งจัดเป็นบุญเหมือนกันเรียกว่า ปัตตานุโมทนามัย และการอนุโมทนานี้ ถือกันว่าถ้าอนุโมทนาแต่ปากแต่ใจได้บุญน้อย ต้องทำด้วยจึงจะได้บุญมาก ดังนั้น คำว่าอนุโมทนา ค่อยขยายความหมายไปถึง การร่วมทำบุญ หรือ ร่วมบริจาค ในภาษาไทย ดังตัวอย่างที่ผู้เขียนเล่ามาข้างต้น อีกอย่างหนึ่ง เพราะการอนุโมทนาหรือพลอยยินดีในบุญความดีนี้เอง... ต่อมา หากใครทำอะไรแล้ว เราเห็นชอบด้วยว่าเหมาะสมหรือดีแล้ว ก็ใช้คำว่า อนุโมทนา ซึ่งตามนัยนี้ก็อาจหมายถึง เห็นด้วย ดีแล้ว (เป็นความหมายเชิงบวก) ... และก็มีเหมือนกัน ที่ใครบางคนซึ่งพูดมาก ชอบคุย มักวาดโครงการให้คนข้างเคียงฟังบ่อยๆ ก็อาจได้รับคำว่า อนุโมทนา  ซึ่งตามนัยนี้บ่งชี้ว่า ไม่อยากโต้เถียงด้วยเพราะรำคาญ (เป็นความหมายเชิงลบ) ............ อนึ่ง บางคนบอกว่า ถ้าอนุโมทนาก็ต้องเฉพาะส่วนบุญเท่านั้น ถ้าเรารับคำอนุโมทนารวมๆ แล้ว เราก็จะรับทั้งส่วนที่เป็นบุญและส่วนที่เป็นบาปของเค้ามาทั้งหมด... ซึ่งผู้เขียนยังเรียนไม่ถึงนี้ เพราะไม่เคยเจอและไม่รู้ว่าเค้าเอามาจากคัมภีร์ไหน สำหรับความเห็นส่วนตัว คิดว่า เรื่องนี้เป็นเรื่องง่ายๆ ไม่จำเป็นต้องคิดอะไรมาก ก็คือ ใครทำดีแล้วปลื้มใจในการกระทำของเค้าก็นำมาเล่าให้เราฟัง อยากให้เรามีส่วนร่วมด้วย... เราก็ควรพลอยปลื้มใจในความดีที่เค้าได้ทำด้วย ซึ่งนั้นจัดเป็นหลักมุทิตาธรรมในพรหมวิหาร (มุทิตา ยินดีในเมื่อผู้อื่นทำดีหรือได้ดี) และกิริยาทำนองนี้ จัดเป็นบุญได้เหมือนกัน... ทำไมจึงจัดว่าเป็นบุญได้ เพราะบุญแปลว่าฟอกหรือชำระ หมายถึงฟอกหรือชำระจิตใจให้บริสุทธิ์ผ่องใสปราศจากกิเลส... และเฉพาะปัตตานุโมทนามัย บุญสำเร็จด้วยการพลอยยินดีส่วนบุญทำนองนี้ ย่อมฟอกจิตใจให้ปราศจากกิเลสคือความอิจฉาริษยาในการกระทำดีของผู้อื่นนั่นเอง... พระพุทธเจ้าตรัสไว้ว่า... <ul> <li>สุทฺธิ อสุทฺธิ ปจฺจตฺตํ นาญฺโญ อญฺญํ วิโสธเย</li> <li>ความบริสุทธิ์ (หรือ) ความไม่บริสุทธิ์ เป็นของเฉพาะตน คนหนึ่ง พึงชำระให้อีกคนหนึ่งบริสุทธิ์ หามิได้เลย</li> </ul> นั่นคือ ถ้าเราอนุโมทนาส่วนบุญของผู้อื่น ก็ทำให้ความอิจฉาริษยาที่จะบังเกิดภายในใจนั้นหมดไป (หรือน้อยลง) ซึ่งเป็นอุบายง่ายๆ แม้จะไม่ถึงขนาดทำให้จิตใจบริสุทธิ์ อย่างน้อยก็ทำให้จิตใจเราผ่องใสสดชื่น ไม่ขึ้งเครียดเพราะความอิจฉาริษยา...

2008-10-16T21:07:50+07:00

อนุโมทนา false 217034

2008-11-29T21:07:54+07:00

false

2008-10-16T21:07:50+07:00

อนุโมทนา

14285

true คำนี้เป็นบาลีที่มีใช้ทั่วไปในภาษาไทย ลองเปิดพจนานุกรมตรวจสอบภาษาอังกฤษก็แปลได้หลายศัพท์ เช่น world. earth. globe. planet. ฯลฯ อาจสะท้อนกลับมาได้ว่า โลก ในภาษาไทยนั้นบ่งชี้ถึงความหมายใดบ้าง จึงขอฝากให้ผู้สนใจไปคิดต่อ ส่วนบันทึกนี้จะเล่าเฉพาะในความหมายภาษาบาลี... ในหนังสือชื่อ ธรรมวิจารณ์ ซึ่งเป็นหนังสือในหลักสูตรนักธรรมและธรรมศึกษาชั้นเอกนั้น หน้าแรกได้อัญเชิญคาถามาตั้งไว้ว่า <ul> <li>เอถ ปสฺสถิมํ โลกํ        จิตฺตํ ราชรถูปมํ</li> <li>ยตฺถ พาลา วิสีทนฺติ     นตฺถิ สงฺโค วิชานตํ</li> </ul> <ul> <li>สูเจ้าทั้งหลาย จงมาดูโลกนี้ อันตระการดุจราชรถ</li> <li>ที่พวกคนเขลาหมกอยู่ แต่ผู้รู้หาข้องอยู่ไม่</li> </ul> แล้วก็เริ่มอธิบายว่า โลก โดยตรงคือแผ่นดินเป็นที่อาศัย โดยอ้อมคือหมู่สัตว์ผู้อาศัยแผ่นดินอยู่... (คิดว่าหลายคนคงเคยอ่าน) แต่พอบวชเรียนอยู่หลายปี ก็ได้ยินคำแปลใหม่ว่า <ul> <li>สูเจ้าทั้งหลาย จงมาดูโลกนี้ อันตระการดุจราชรถ</li> <li>ที่พวกคนเขลาบวชอยู่ แต่ผู้รู้หาบวชอยู่ไม่</li> </ul>  (5 5 5 5 5 5...) ............ ในประเด็นว่า โลก คือ หมู่สัตว์ผู้อาศัยแผ่นดินอยู่ ตรงกับบทวิเคราะห์ในคัมภีร์อภิธานว่า <ul> <li>ลุชฺชตีติ โลโก</li> <li>สัตว์ใด ย่อมเสื่อม ดังนั้น สัตว์นั้น ชื่อว่า โลก</li> </ul> โดยท่านบอกว่า โลก มาจาก ลุชะ รากศัพท์ ใช้ในความหมายว่า เสื่อม,พินาศ .... และท่านก็ยกบาลีภาษิตซึ่งเราได้ยินอยู่เสมอว่า... <ul> <li>กมฺมุนา วตฺตตี โลโก</li> <li>สัตว์โลกย่อมเป็นไปตามกรรม</li> </ul> โลโก ที่แปลว่า สัตว์โลก ในพระคาถานี้ ก็คือ สัตว์ผู้เสื่อม หรือ สัตว์ผู้พินาศ นั่นเอง   และในประเด็นว่า โลก คือ แผ่นดินเป็นที่อาศัย ตรงกับบทวิเคราะห์ในคัมภีร์อภิธานว่า... <ul> <li>ลุชฺชตีติ โลโก</li> <li>ภพใด ย่อมเสื่อม ดังนั้น ภพนั้น ชื่อว่า โลก</li> </ul> โลกตามวิเคราะห์นี้ เหมือนกับข้างต้น เพียงแต่วิเคราะห์นี้ มุ่งขยายคำว่า ภพ นั่นคือ โลกตามนัยนี้ แปลว่า ภพที่เสื่อม ขณะโลกตามนัยก่อนแปลว่า สัตว์ผู้เสื่อม ...   แต่ในความหมายว่าโลกคือแผ่นดินเป็นที่อาศัยนี้ ท่านตั้งวิเคราะห์อีกนัยหนึ่งว่า... <ul> <li>ปุญญาปุญญวิเสสกานิ โลกิยนฺติ ปติฎฺฐหนฺติ เอตฺถาติ โลโก</li> <li>ความต่างกันแห่งบุญและมิใช่บุญ อันธรรมดาย่อมตั้งไว้ คือย่อมดำรงไว้ ในภพนี้ ดังนั้น ภพนี้ ชื่อว่า โลก</li> </ul> ตามวิเคราะห์นี้ ท่านว่า โลก มาจาก โลกะ รากศัพท์ซึ่งใช้ในความหมายว่า ตั้งไว้ โดยอรรถว่า ตั้งไว้ซึ่งบุญบาปต่างๆที่บรรดาส่ำสัตว์ยังเกี่ยวข้องอยู่... .......... แต่ตามที่ผู้เขียนจำมา โลก รากศัพท์ ยังแปลว่า มอง. เห็น.  ได้อีกด้วย จึงลองตรวจสอบคัมภีร์ธาตุุปปทีปิกาอีกครั้ง ท่านก็ยกตัวอย่างเรื่อง โลก ๓ ได้แก่ <ul> <li>สังขารโลก</li> <li>สัตวโลก</li> <li>โอกาสโลก</li> </ul> ขึ้นมาเป็นตัวอย่างพร้อมกับบทวิเคราะห์ ก็เจอ โลก ในความหมายว่ามองหรือเห็น โดยท่านวิเคราะห์ว่า <ul> <li>โลกิยติ เอตฺถ ปุญญปาปํ ตพฺพิปาโก จาติ โลโก</li> <li>บุญและบาปด้วย ผลแห่งบุญและบาปนั้นด้วย อันสัตว์ย่อมเห็นได้ ในภพนี้ ดังนั้น ภพนี้ ชื่อว่า โลก</li> </ul> <ul> <li>โลกิยติ วิจิตฺตากาเรน ทิสฺสตีติ โลโก</li> <li>ภพใด อันสัตว์ย่อมเห็น คือย่อมปรากฎ โดยอาการอันวิจิตร ดังนั้น ภพนั้น ชื่อว่า โลก</li> </ul> ตามวิเคราะห์สองนัยนี้ อาจมองได้ว่า โลกนี้มีบุญบาปและผลของมันซึ่งเป็นนามธรรมที่เราอาจสังเกตเห็นได้... และโลกนี้มีความหลากหลายซับซ้อนสวยงามซึ่งเป็นส่วนรูปธรรมที่เราอาจสังเกตเห็นได้เหมือนกัน... .......... สรุปว่า โลก ตามที่เล่ามาโดยย่อๆ นั้น มี ๓ ความหมาย กล่าวคือ ๑. โลก แปลว่า เสื่อม นั่นคือ สัตว์ก็เสื่อม และสถานที่สัตว์อาศัยอยู่ก็เสื่อม ๒. โลก แปลว่า ตั้งไว้ นั่นคือ เป็นที่ตั้งไว้ คือรองรับบุญและบาปของส่ำสัตว์ทั้งหลาย ๓. โลก แปลว่า มองเห็น นั่นคือ เป็นที่มองเห็นบุญบาปได้ และมองเห็นความสวยงามตระการตาก็ได้

2008-10-13T08:40:59+07:00

โลก false 216208

2008-12-13T18:49:40+07:00

false

2008-10-13T10:20:35+07:00

โลก

14285

true เหตุการณ์หน้ารัฐสภาไทยเมื่อวานนี้ (๗ ต.ค.) มีผู้เปรียบเปรยว่าเป็นแดนมิคสัญญี ซึ่งคำนี้คิดว่าความเข้าใจของคนทั่วไปคงจะหมายถึง สถานที่รบราฆ่าฟันโดยไม่มีใครเกรงกลัวใคร ซึ่งอาจตรงกับภาษาอังกฤษว่า warfare เป็นต้น และความหมายเดิมในภาษาบาลีก็ทำนองนี้เหมือนกัน... <ul> <li>มิคะ + สัญญี = มิคสัญญี</li> </ul> มิคะ แปลว่า เนื้อ โดยคัมภีร์ระบุว่าใช้ ๒ ความหมาย ความหมายแรกหมายถึงสัตว์เลี้ยงทั่วไป และความหมายที่สองหมายถึงสัตว์ที่มีหนังเป็นประโยชน์เช่นกวางหรือสมัน... เมื่อพิจารณาการใช้ศัพท์นี้ ก็คือสัตว์ที่ไม่มีพิษภัย และอาจถูกฆ่าได้ง่าย ซึ่งคำไทยโบราณรวมความแล้วเรียกสัตว์ทำนองนี้ว่า เนื้อ หมายถึงสัตว์ที่อาจฆ่าเพื่อเอาเนื้อมาเป็นอาหารได้โดยไม่ยากนัก... เฉพาะคำนี้ อาจตั้งวิเคราะห์ได้หลายนัย ดังเช่น <ul> <li>มรตีติ มิโค</li> <li>สัตว์ใด ย่อมตาย ดังนั้น สัตว์นั้น ชื่อว่า มิคะ</li> </ul> <ul> <li>จาทิตุกาเมหิ มียตีติ มิโค</li> <li>สัตว์ใด อันผู้ต้องการจะกิน ย่อมเบียดเบียน ดังนั้น สัตว์นั้น ชื่อว่า มิคะ</li> </ul> <ul> <li>อิโต จิโต โคจรํ มิคตีติ มิโค</li> <li>สัตว์ใด ย่อมเสาะหา ซึ่งแหล่งอาหาร โดยทางนี้และทางนั้น ดังนั้น สัตว์นั้น ชื่อว่า มิคะ</li> </ul>   สัญญี แปลว่า มีสัญญา (คำว่า สัญญา เคยเล่าไว้แล้ว ผู้สนใจ <a href="http://gotoknow.org/blog/bali/89199" target="_blank">คลิกที่นี้</a> ) หรืออาจแปลออกศัพท์ว่า มีความสำคัญหมาย... คำนี้เป็นศัพท์ตัทธิต อาจวิเคราะห์ได้ว่า <ul> <li>สญฺญา ตสฺส อตฺถีติ สัญญี</li> <li>ความสำคัญหมาย ของผู้นั้น มีอยู่ ดังนั้น ผู้นั้น ชื่อว่า มีความสำคัญหมาย</li> </ul>   เมื่อนำคำทั้งสองมารวมกันเป็นคำสมาสว่า มิคสัญญี ก็อาจตั้งวิเคราะห์ได้อีกทำนองหนึ่งว่า <ul> <li>ปเร มิคํ อิว สญฺญา ตฺตฺถ อตฺถีติ มิคสญฺญี</li> <li>ความสำคัญหมาย ซึ่งชนเหล่าอื่น ว่าเป็นเพียงดังเนื้อ ย่อมมี ในที่นั้น ดังนั้น ที่นั้น ชื่อว่า มิคสัญญี (เป็นที่สำคัญหมายซึ่งชนเหล่าอื่นว่าเป็นเพียงดังเนื้อ)</li> </ul> ตามวิเคราะห์นี้ มิคสัญญี ใช้เป็นสถานที่อันไม่มีใครกลัวใคร เพราะแต่ละคนต่างก็คิดว่า คนอื่นๆ นั้น เป็นเหมือนเนื้อ ที่เราจะเบียดเบียนหรือฆ่าเสียเมื่อไหร่ก็ได้... และคำว่า ที่นั้น ถ้าเปลี่ยนเป็นบริเวณหน้ารัฐสภาเมื่อวานนี้ ก็อาจชัดเจนยิ่งขึ้น... ......... นอกประเด็นนิดหน่อย warfare หรือ สภาวสงคราม หรือบางครั้งเราก็ใช้ว่า มิคสัญญี ทำนองนี้ ทำให้นึกไปถึงวิชารัฐศาสตร์ในเรื่องทฤษฎีกำเนิดรัฐ โดยแนวคิดสัญญาประชาคม หรือ Social Contract ก็เป็นอีกแนวคิดหนึ่งที่ว่าด้วยเรื่องนี้... ทอมัส ฮอบส์ นักปรัชญาขาวอังกฤษให้ความเห็นทำนองว่า มนุษย์นั้นมีความกระหายอำนาจ ต่างก็คิดว่าตนเท่านั้นเป็นหนึ่งและยิ่งใหญ่ที่สุด แต่ละคนจึงต่างก็ไม่ยอมใคร แก่งแย่งชิงดีซึ่งกันและกัน จึงเกิดสภาวสงครามหรือมิคสัญญี... อย่างไรก็ตาม มนุษย์มีความฉลาด เมื่อเล็งเห็นว่า การแก่งแย่งชิงดีแล้วรบราฆ่าฟันทำนองนี้ ไร้ประโยชน์ จึงได้พร้อมใจยกอำนาจของตนแต่ละคนให้แก่ใครคนหนึง ให้เค้ามีอำนาจเด็ดขาดแต่เพียงผู้เดียวเท่านั้น และนั้นคือ ผู้ปกครอง ของรัฐ ซึ่งได้พัฒนามาเป็นสถาบันกษัตริย์ในสมัยต่อมา... ขณะที่ จอห์น ล้อค นักปรัชญาชาวอังกฤษอีกคน มีความเห็นแย้งไปจากฮอบส์ โดยล้อคมีความเห็นทำนองว่า การยกอำนาจให้ใครบางคนนั้น เป็นเพียงการมอบให้ชั่วคราว ถ้าเขาทำไม่ถูกต้อง เราแต่ละคนก็อาจมีสิทธิเอากลับคืนมาได้ นั่นคือ ถ้าผู้ปกครองใช้อำนาจไม่เป็นที่พอใจของแต่ละคน และการที่แต่ละคนลุกขึ้นมาทวงอำนาจคืนก็อาจเป็นที่มาของสภาวสงครามหรือมิคสัญญีอีกครั้ง และอีกครั้ง ... ซึ่งประเด็นนี้ ก็โยงมาสู่ระบอบประชาธิปไตยที่มีการเลือกตั้งในสมัยต่อมา... มิคสัญญี ในคัมภีร์ทางพุทธศาสนาที่ว่าด้วยเรื่องอำนาจทางการเมืองทำนองนี้ ก็มีเช่นเดียวกัน ใครสนใจลองไปค้นช่วงรอยต่อระหว่างการสิ้นสุดและการเกิด ยุค ก็จะเจอเรื่องนี้ไม่ยาก... (คำว่า ยุค ที่เกี่ยวข้องกับเรื่องนี้ จะค่อยนำมาเล่าต่อไป...) สรุปว่า สภาวสงคราม หรือ มิคสัญญี ดังที่เกิดที่หน้ารัฐสภาเมื่อวานนี้ มิใช่เรื่องใหม่ เป็นเรื่องที่มีผู้คิดเห็นและจินตนาการมานานแล้ว...

2008-10-08T14:34:05+07:00

มิคสัญญี false 214937

2009-11-07T07:02:47+07:00

false

2008-10-08T22:05:20+07:00

มิคสัญญี